Варыянты: абаза бызшва [abaza bəzš°a](абаз.); Abaza, Abazin (анг.)

Назвы народа: абазін : абазінка/ абазіны (бел.); абаза (саманазва); абазин : абазинка/ абазины (рас.), абадзə (адыг.), абазə (кабард.), ашəуа (абхаз.), абазалы (карач.), абаза, аваза (нагайск.); Abaza (анг.), Abaz(in)e (ням.), Abaze (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 33,000 у Расеі (1989), 27,500 у Карачаева-Чаркесіі; 10,000 у Турцыі, Сірыі, Іярданіі, Ліване (1995); 45,000 ва ўсіх краінах. Рэспубліка Карачаева-Чаркесія і 13 паселішчаў у басейнах рэк Кубань і Кума (Красны Васток, Кайдан, Кубіна, Псыж, Кара-Пага, Эльбурган, Інжыч-Чукун, Тапанта, Абаза-Хабль, Малаабазінск, Стара-Кувінск, Нова-Кувінск, Апсуа). Таксама ў паселішчах Псауч'е-Дахэ, Хумара, Абазакт і інш.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ абхазска-адыгскія/ абхазска-абазінскія/.

Дыялекты: тапанцкі, ашхарскі.

Каментар: Этнічныя групы: тапанта (лоў, біберд, дударук, клыч,кяч, джантэмір), шкарауа ці ашхарцы (там, кізілбек, баг, чэгрэй, баракай, мысылбай-башылбай). Тапанцкі дыялект быў пакладзены ў аснову стандартнай мовы. Пісьмо на аснове кірыліцы. Штодзённыя радыёперадачы. Газета. Некалькі тэлепраграмаў. Існуе літаратура. Граматыкі. Слоўнікі. Таксама абазінамі ўжываецца кабардына-чаркеская мова

Варыянты: Абхаская (бел.); аҧсуа бызшəа [aṗsua byzš°a](абхаз.), Abkhaz (анг.).

Назвы народа: абхаз : абхазка/ абхазы (бел.); аҧсуа (саманазва); абхаз : абхазка/ абхазы (рас.), азыгъә (адыг.), абазә, абхаз (кабард.), абхаз, ашвуа (абаз.), мӣпхаз (сван.), абхазі (груз.), хачипслы (карач.); Abkhaz (анг.), Abchase (ням.), Abkhaze (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 7,239 (1989) у Расеі; 101,000 у Грузіі (1993); 476 ва Ўкраіне (1979); 15,000 у Турцыі (1980); 105,000 ва ўсіх краінах (1993).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ абхазска-адыгскія/ абхазска-абазінскія/.

Дыялекты: бзыбскі, абжуйскі .

Каментар: Пісьмовасць на аснове кірыліцы. У Маскве існуе таварыства абхазскай культуры "Нартаа". Праваслаўныя, мусульмане-суніты. Таксама гл. Грузія.

Варыянты: Авар мацӀ [avar mac̣] (авар.), Аварский (рас.), Avar (анг.).

Назвы народа: авар : аварка/ аварцы (бел.); маарулал (саманазва); авартæ (асец.), гьалби (карат.), магӀаруди (гадаб., багулал.), магӀарулал (ботліх.), илъали (ахвах.), хьиндалол, билолъол (анд.), яруса (лак.), каракан (дарг.); Avar (анг.), Aware (ням.), Avarien (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 544,016 у Расеі (1989); 44,500 у Азербайджане; 601,000 ва ўсіх краінах. Дагестан (Хунзахскі, Гунібскі, Шамільскі, Гергебільскі, Гумбетаўскі, Чарадынскі, Ботліхскі, Цумадынскі, Цунтынскі, Ахвахскі,Казбекаўскі, Тляратынскі, часткова Буйнакскі, Левашынскі, Кізілюратўскі р-ны і в. Кусур Рутульсканга р-на), Азербайджан (Закатальскі і Белаканскі р-ны), Чачэнія, Калмыкія, Грузія, Казахстан.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ авара-андыйскія/ аварскія/.

Дыялекты: паўночная група: заходні (салатаўскі), усходні і цэнтральны (хунзахскі); паўднёвая група: андалальскі, гідскі, анцухскі, карахскі, батлухскі, закатальскі (джарскі).

Каментар: У аснове літ. мовы -- так званы "болмац" (народная мова) (у аснове ляжыць хунзахскі дыялект), якая ёсць сродкам зносінаў паміж прадстаўнікамі дыялектаў. Пісьмовасць уведзена з 1928 г. на аснове лацінкі, а з 1938 на аснове кірыліцы. Да 1917 г. выкарыстоўваўсяарабскі алфавіт ("аджам"). Вывучаецца ў сельскіх школах. Ёсць газеты. Літаратурная мова для іншых малых народаў Каўказа. У асноўным мусульманы-суніты.

Варыянты: Агульский (рас.); Aghul, Agul (анг.).

Назвы народа: агул : агулка/ агульцы (бел.); агул/ агъулар (саманазва); агул : агулка/ агульцы (рас.), агъул, агъулви (лезг.); Agul (анг.), Aghule (ням.) Agoul (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 17,728 у Расеі (13,791 у Дагестане)(1989). Жывуць у цэнтральнай частцы Паўднёва-Ўсходняга Дагестану займаючы верхнія цячэнні рэк Чырах-чай, Курах-чай і іх прытокаў. Расселеныя ў 21 паселішчы ў цяснінах Агулдэрэ (паселішчы Тпіг, Дулдуг, Гоа, Буркіхан, Дурштул, Фітэ, Місі, Хутхул), Кушандэрэ (паселішчы Яркуг, Кураг, Худыг, Цырха, Арсуг, Буршаг), курахдэрэ (паселішчы Бедзюг, Куорда, Урсуг, Угуз, Харэдж, Рыча) і Хпюгдэрэ (паселішча Хпюг). Адміністрацыйна гэтыя паселішчы ўваходзяць у Агульскі і Курахскі раёны Дагестану. Невялікая колькасць жыве ў Дэрбенце, Махачкале (Дагестан), у Стаўраполькім краі Расеі, у г. Сумгаіт (Азербайджан), у Кіргізіі і Казахстане.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лезгінскія/.

Дыялекты: тпігскі (агульскі), керэнскі (рычынскі), кашанскі, буркіханскі (гекхунскі), фітынскі.

Каментар: Кожная грамада мае сваю гаворку. Безпісьмовая мова. Распаўсюджаны лезгінская і азербайджанская мовы. Мусульмане-суніты. У якасці літаратурнай выкарыстоўваецца лезгінская.

Варыянты: Адыгская (бел.); Адыгейский (рас.), Адыгэбзэ [adəgăbză] (адыг.), Adyghe, Circassian, Lower Circassian, Kiakh, Kjax, West Circassian, Adygei, Adygey

Назвы народа: адыгеец : адыгейка/ адыгейцы (бел.); адыгə (саманазва); адыгеец : адыгейка/ адыгейцы (рас.), касог/ касогі, чаркес/ чаркесы (рас. уст.), адыгə (кабард.), адыгьа (абаз.), аедыг, азыху (абхаз.), кашаг (сван.), чэркезі (груз), черкесли (карач.), кубан-черкес (балкар.), шеркеш, адыгей (нагайск.), кæсæг, кæсгон, адыге (асец.), черси (інгуш.), черказо (чачэн.), чӀеркӀес, чергес (дарг.); Adyghe, Circassian (анг.), Adygeje Tscherkesse (ням.), Adygué, Circassien, Tcherkesse occidental фран.).

Колькасць і пашыранасць: 125,000 у Расеі (1993); 100,000 ці больш у Турцыі (1995); 25,000 у Сірыі; 44,280 і Іярданіі; 8,000у Іраку; 2,000 у Ізраілі; 3,000 у ЗША; 2,000 у Нямеччыне; некалькі вёсак у Македоніі; 10 - 20 сем'яў у Нідэрландах; 300,000 ва ўсіх краінах. У Адыгеі 95,439 чалавек (1989).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ абхазска-адыгскія/ адыгскія/.

Дыялекты: тэміргоеўскі, абадзехскі, бжэдугскі, шапсугскі.

Каментар: Этнаграфічныя групы: абадзехі, бжэдугі, шапсугі, бесленееўцы, жанееўцы, натухайцы, тэміргоеўцы, хатукаеўцы, егерукаеўцы, мамхегі, махошаўцы, хакучы. Мусульмане-суніты. Заходняе адгалінаванне адыгскага этнасу, які таксама ўключае кабардынцаў і чаркесаў. Аўтахтоны Каўказа. Пісьмовасць на аснове кірыліцы. У 1918 г. быў створыны алфавіт на арабскай графічнай аснове. У 1927 г. прынята лацінка. У 1938 -- кірыліца.

Варыянты: Андийский (рас.), Qwannab (?); Andi (анг.).

Назвы народа: андыец : андыйка/ андыйцы (бел.); андал, андии, гъванал (саманазва); андерди (карат.), гӀандади (гадаб.), гӀадидо (ахвах.), гъвандил (ботліх.), гъандиди (багулал.); Andi (анг.), Ande (ням.), Andi (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 10,000 - 30,000 у Расеі (1993). Дакладнай статыстыкі няма, бо андыйцаў лічылі аварцамі. Ботліхскі, Хасавюртаўскі, Бабаюртаўскі, Кізілюртаўскі раёны Дагестану. Паселішчы (Анды, Гагатль, Гунха, Рыквані, Ашалі, Чанка, Зіла, Муні, Кванхідатль) размешчаны ў басейне р. Андыйскае Кайсу і яе прытокаў

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ авара-андыйскія/ андыйскія/.

Дыялеты: верхнеандыйскі, ніжнеандыйскі (мунібска-кванхідатльскі).

Каментар: Безпісьмовая мова. У якасці літаратурнай выкарыстоўваецца аварская. Дыялекты вельмі адрозніваюцца. У гаворцы в. Анды назіраюцца адрозненні ў маўленні мужчынаў і жанчынаў. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Арчинский (рас.); Archi, Archin (анг.).

Назвы народа: арчынец : арчынка/ арчынцы (бел.); аршиштту/ аршишттиб (саманазва); арчинец : арчинка/ арчинцы (рас.), арчи (лак.), рочиссел, арчиссел (авар.); Archi (анг.), Artschine (ням.), Artchi (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Зв. 1,000 у Расеі (ацэнка). Залічаюцца да аварцаў, таму дакладнай статыстыкі не існуе. Чарадынскі раён Дагестану у в. Арчы і сямі бліжэйшых хутарах: Алчуніб, Каліб, Качаліб, Кісер, Кубатль, Хіліх, Хітаб. Асобныя сем'і жывуць у Гунібскім, Тляратынскім, Цумадынскім, і Лакскім раёнах Дагестану, у гарадах Махачкала, Буйнакск і каспійск. Таксама ў Азербайджане і Казахстане.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лезгінскія/.

Дыялеты: адсутнічаюць.

Каментар: Безпісьмовая мова. У якасці літаратурнай выкарыстоўваецца аварская. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Осетинский (рас.), Ирон æвзаг [iron ävzag] (асец.); Osetin (анг.)

Назвы народа: асецін : асецінка/ асеціны (бел.); ирон, дигорон, дигор (саманазвы). Этнонімы: туалаг (двалы, група А. у Нара-Мамісонскім р-не) і хуйсараг (хусары, у П. Асеціі); осетин (адыг.), осетин (кабард.) къущхьә, къущхьә (асец.), асатин (абаз.), ауапс (абхаз.), осил, мусâв (сван.), [осі] (груз.), тегъейли, дюгерли (карач.), дюгерли, таули (балкар.), осетин (нагайск.), хӀири (інгуш., чачэн.), хириол (авар.), асатӀин (дарг.); Ossete, Ossetian (анг.), Ossete (ням.), Osséte (фран.).

Колькасць і пашыранасць: ; 402,000 у Расеі (Паўночная Асеція, Кабардына-Балкарыя, Карачаева-Чаркесія, Стаўрапольскі край,) (1993); 164,000 у Грузіі (Паўднёвая Асеція)(1993); 3,491 дыгораў у Казахстане; 8,000 дыгораў у Таджыкістане; 1,887 дыгораў у Туркменістане; 4,554 дыгораў ва Ўкраіне; 6,000 дыгораў ува Ўзбекістане; 2,315 дыгораў у Азербайджане (1979), таксама ў Нямеччыне і Турцыі; 588,000 ва ўсіх краінах.

Лінгвістычная прыналежнасць: індаеўрапейскія/ індаіранскія/ усходнія/ паўночна-ўсходнія/.

Дыялекты: дыгорскі (заходняя частка Паўночнай Асеціі) іронскі (астатняя тэрыторыя Паўночнай Асеціі і Паўднёвая Асеція).

Каментар: Літаратурная мова базуецца на ўсходнім дыялекце. Выкарыстоўваюць кірыліцу. Дыгорцы -- мусульмане-суніты. Іронцы -- хрысціяне. Таксама гл. Грузія.

Варыянты: Ахвахский (рас.); Akhwakh, Akhvakh (анг.).

Назвы народа: ахвах, ахвахец : ахвахка/ ахвахі, ахвахцы (бел.); ашвалъ/ ашвадо (саманазва); гӀахъвалал (авар.), ахьвади (карат.), гӀахьвади (гадаб.), ахьвалъи (ботліх.), ягъвади (багул.), ахьвахъидирал (анд.), садыкьилиду (?); Akhwakh, Akhvakh (анг.), Achwache (ням.), Akhvakh (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 5,000 у Расеі (ацэнка); 2,000 у Азербайджане (ацэнка). Заходні Дагестан. Жывуць па заходніх і ўсходніх схілах Багоскага хрыбта у Ахвахскім раёне Дагестану (паселішчы Тад-Магітль, Лалаганітль, Кванкера, Кудыяб-Роса, Ізана і інш.) і Шамільскім (паселішчы Тлянуб, Цэкоб і Ратлуб). Таксама ў Азербайджане і на Кумыкскай раўніне.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ авара-андыйскія/ андыйскія/.

Дыялекты: паўночны, паўднёвы (гаворкі: тлянубская, цэкобская (цэгобская).

Каментар: Безпісьмовая мова. У якасці літаратурнай выкарыстоўваецца аварская мова. Таксама гл. Азербайджан.

Варыянты: Багвалальская, Кванадынская, Багвалінская (бел.); Багвалальский, Багулальский, Багвалинский, Кванадинский (рас.); Bagulal, Bagvalal, Kvanadin, Kvanada, Bagvalin, Barbalin (анг.), Bagwalale (ням.), Bagulal (фран.).

Назвы народа: багулал : багулалка/ багулальцы. Іншыя назва: кванадынцы мн., багвалалы мн., багулалы мн., багвалінцы мн.; гантляло (саманазва, "бедныя людзя, што ядуць сырое мяса", "волаты", "саскі"); багвалал (авар., гадабер.), багвади (карат.), багвалъисуал (ботліх.), багвадо (ахвах.), багвалол (анд.).

Колькасць і пашыранасць: 5,500 у Расеі. Цумадынскі (паселішчы Хуштада, Тландода, Кванада, Гемерсо) і Ахвахскі (паселішчы Тліссі і Тлібішо) раёны Дагестану.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ авара-андыйскія/ андыйскія/.

Дыялекты: хуштадынскі, тландадынскі, тлібішынскі.

Каментар: Безпісьмовая мова. Раней лічыліся часткай аварцаў. Аварская выкарыстоўваецца як літаратурная. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Бежцінская, Капучынская, Хванальская (бел.); Бежтинский, Капучинский, Хванальский (рас.); Bezhta, Bezhita, Bezhti (анг.)

Назвы народа: бежтынец : бежтынка/ бежтынцы (бел.). Іншыя назвы: бежтыны мн., капучыны мн., хваналы мн. (бел.); бежкьаса (саманазва); капуча (груз.), бежтӀал, хьванал (авар., 'каняводы'), бежкьади (карат), бежитӀади (гадаб.), бездаса (багул.), бежанилъи (ахвах.), баждадирал (анд.), кибура (цэз.), [капучэлебі, капуча] (груз.); Bezheta, Bezhta, Bezhita, Bezhti (анг.), Beschtine (ням.), Bejetin (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 8,000 (1998) у Расеі. Цунтынскі раён Дагестану (паселішчы Бежта, Тлядаль і Хашархота), таксама ў Кварэльскім раёне Грузіі (з 1895 г.) і Ўсходняй Грузіі (нашчадкі перасяленцаў 2-й паловы 19 ст.).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ цэзкія/.

Дыялекты: бежтынскі, тлядальскі, хашар-хатынскі.

Каментар: Безпісьмовая мова. Раней лічыліся часткай аварцаў. Аварская выкарыстоўваецца як літаратурная. Блізкая да гунзібскай мовы. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Белорусский (рас.), Valgevene keel (эст.), Baltkrievu valoda (лат.), Baltarùsių kalbà (літ.), Białoruski (пол.); Belarusian, Belarusan, Belorusian, Belorussian, Byelorussian, Byelarussian, White-Russian (анг.), Belarussisch, Weissrussisch (ням.). Іншыя назвы гл. Беларусь

Назвы народа: беларус : беларуска/ беларусы (саманазва); белорус : белоруска/ белорусы (рас.); Belarusian (анг.). Іншыя назвы гл. Беларусь

Колькасць і пашыранасць: 1,210,000 у Расеі; 7,905,000 у Беларусі; 10,500,000 ва ўсіх краінах. Смаленская вобласць, захад Бранскай, поўдзень Пскоўскай вобласці (Расея). Таксама ў Цвярской, Арлоўскай і Калужскай абласцях Расеі, Карэліі, Сібіры і на Далёкім Усходзе.

Лінгвістычная прыналежнасць: індаеўрапейскія/ славянскія/ усходнія/.

Дыялекты: паўночна-ўсходні. Таксама літаратурны варыянт.

Каментар: Нацыянальная свядомасць аўтахтонаў малая ці адсутнічае (лічаць сябе расейцамі). Перасяленцы захоўваюць нацыянальную адметнасць, але большасць не ведае беларускай мовы. Асноўны артыкул гл. Беларусь

Дадаткі: дыялектная мапа (map of the Belarusian dialects), аглядны артыкул і дадатковая інфармацыя (general information), граматыка на англійскай мове (grammar in English)

Варыянты: Ботлихский (рас.); Botlikh (анг.).

Назвы: ботліхец : ботліхка/ ботліхцы (бел.); буйхади (саманазва); ботлихец : ботлихка/ ботлихцы (рас.), балъхъал (авар.), болъиди (карат.), булъихади (гадаб.), булгъуди (багулал.), болъидо (ахвах.), булъидирал (анд.); Botlig, Botlikh (анг.), Botlich (ням.), Botlikh (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 6,000. У вёсках Ботліх (Буйхе) і Міарсо, хутарах Ашыно, Анхо Ботліхскага раёну Дагестану.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ цэзкія/.

Дыялекты: няма

Каментар: Безпісьмовая мова. Раней лічыліся часткай аварцаў. Аварская выкарыстоўваецца як літаратурная. Блізкая да андыйскай мовы. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Чудская, Чухарская (бел. гіст); Вепсский (рас.), Vepsa, Vepsän kel' (вепс.), Vepsa (эст.), vepsä (фін.), Vepsze (вуг.), Vepsu (лат.), Vepsisk (нарв.), Vepsiska (швед.); Veps, Vepsian (анг.), Vepse (фран.).

Назвы народа: вепс : вепсянка/ вепсы (бел.), весь, чудзь (бел. гіст.); veps/ vepsad, бепся, вепсь, вепся, вепсляйне, чухарь, тягалажет (саманазвы); вепс : вепсянка/ вепсы, чудь, чухарь/ чухари, чухна, квены, каяны, кайваны (рас.), vepsäläinen (фин.), vepslane (эст.), vepsa (карэл.), vepsze (вуг.); Veps, Vepsian (анг.), Wepse (ням.), Vepse (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 2,320 гавораць на мове з 13,500 этнічнай групы(1989). Астатнія размаўляюць па-расейску. Карэлія (Прыанежскі р-нб 49,6%), Валагодская (Выцегорскі і Бабаеўскі р-ны) і Ленінградская (Падпарожскі, Ладэйнапольскі, Ціхвінскі, Баксітагорскі р-ны) вобласці. Па некаторых звестках значная частка сышла ў Фінляндыю падчас ІІ Сусветнай вайны.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ прыбалтыйска-фінскія/.

Дыялекты: паўднёвы, цэнтральны (сярэдні), паўночны.

Каментар: Вепсы падзяляюцца на тры групы: 1) паўночнавепскую (паўднёвы захад узбярэжжа в. Анега, Прыанежскі р-н); 2) сярэдневепскую (паўночны ўсход Ленінградскай вобласці і часткі Валагодскай); 3) паўднёвавепскую (Баксітагорскі р-н Ленінградскай вобласці) Факультатыўнае вывучэнне ў некаторых школах. На радыё, тэлебачанні.

Варыянты: Вацяцкая (бел.); Водский (рас.), vad'd'a tšeeli (водск.), Vadja (эст.), vatja (фін.), Vót (вуг.), Votu (лат.), Votisk (нарв.), Votiska (швед.); Vod, Votian, Vote, Vodian, Votian, Votic (анг.), Vote (фран.), Wotisch (ням.).

Назвы народа: важанін : важанка/ важане, водзь зб., вацякі (гіст.) (бел.); вадьялайн (vad'd'alain), вадьякко (vad'jakko) (саманазвы); вожанин : вожанка/ вожане, водь, чудь, чудин, чудинец, чухна, чухонцы (рас.), vadjalane, tsuhkna (эст.), vatjalainen (фін.), vót (вуг.), vot (швед.); Vod, Vote, Vot (анг.), Wote (ням.), Vote (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 25 у Расеі (1979). Вёскі Лужыцы, Пяскі, Краколле, Межнікі, Катлы, Копар'е, Куземкіна ў Кінгісепскім р-не (Ленінградская вобл.).

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ прыбалтыйска-фінскія/.

Дыялекты: усходні (Копар'е, знік ў другой палове 20-га ст), паўднёва-заходні (в. Куравіцы і інш., амаль знік), заходні (в. Катлы і інш.), крэвінскі (знік, на тэрыторыі Латвіі).

Каментар: Безпісьмовая мова. Мова побыту старэйшых людзей. Усходні дыялект блізкі да эстонскай.

Варыянты: Гадаберыйская, Гадаберская (бел.); Ghodoberi, Godoberi, Godoberin (анг.).

Назвы народа: гадаберынец : гадаберынка/ гадаберынцы (бел.); гъибдиди (саманазва); годоберинец : годоберинка/ годоберинцы (рас.), гъодобориди (карат.), гъибдиди (ботліх.), гъодобериди (багулал.), гъодоберидо (ахвах.), гъодобердилал (анд.); Ghodoberi, Godoberi (анг.), Godobere (ням.), Godoberi (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 3,000 (1998) у Расеі. Левы бераг сярэдняга цячэння р. Андыйскае Кайсу, у вёсках Ніжняе і Верхняе Гадаберы (Гъиду), Зібірхалі, Беледы Ботліхскага р-ну Дагестану. Таксама перасяленцы у в. Церачная Хасавюртаўскага р-ну.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўкаскія/ нахка-дагестанскія/ авара-андыйскія.

Дыялекты: гадаберынскі, зібірхалінскі.

Каментар: Безпісьмовая мова. Літаратурная мова -- аварская. Блізкая да ботліхскай і андыйскай.

Варыянты: Гинухский (рас.); Ginukh, Ginug, Ginux, Hinux (анг.)

Назвы народа: гінухец : гінухка/ гінухцы, генухец : генухка/ генухцы (бел.); гъинухъес, гьенози, гьинози (саманазва); гинухец : гинухка/ гинухцы, генухец : генухка/ генухцы (рас.), гьенухъал (авар.), гьенокъас, гьенохъалас (бежт.), [інох'елі] (груз.); Ginug, Ginukh, Ginux, Hinux (анг.), Hinuche (ням.), Hinukh (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 600 чалавек. Вёска Гінух (Гьино) Цунтынскага р-ну Дагестану.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ цэзкія/.

Дыялекты: няма

Каментар: Безпісьмовая мова. Раней лічыліся часткай аварцаў. У якасці літаратурнай выкарыстоўваецца аварская. Блізкая да дыдойскай. Мова мае даволі моцныя пазіцыі ў побыце.

Варыянты: Гунзебская, Гунзальская, Хунзальская, Энзебская, Нахадынская, Нахадзінская (бел.); Гунзибский, Гунзебский, Гунзальский, Хунзальский, Энзебский, Нахадинский (рас.); Gunzib, Xunzal, Khunzal (анг.), Hunzib (фран.).

Назвы народа: гунзібец : гунзібка/ гунзібцы (бел.); гьунзалъ, хунзалис (саманазва); гунзибец : гунзибка/ гунзибцы (рас.), хунзалол (анд.), хунзалис, хьванал (авар.), [энзебі, унзо] (груз.); Khunzal, Xunzal, Gunzib (анг.), Chunze (ням.), Hunzib (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 2,000 -- агульная колькасць. Цунтынскі раён Дагестану (в. Гунзіб, Нахада, Гарбутль, Гьело, Родор, Тодор). Таксама ў Грузіі: в. Тхілцкаро, Сарусо Кварэльскага р-ну (350 чалавек).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ цэзкія/.

Дыялекты: гунзібскі, гарбутльскі, нахадскі.

Каментар: Безпісьмовая мова. Раней лічыліся часткай аварцаў. У якасці літаратурнай ужываецца аварская. Блізкая да бежтынскай, з якой утварае асобную падгрупу цэзкіх моў. У 1944 г. былі пераселены ў Нова-Лакскі р-н, у 1957 г. вярнуліся на свае землі. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Ламаўрэн, Цыганская (бел.); Domari, Lomavren (анг.).

Назвы народа: цыган : цыганка/ цыгане, дамары (бел.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 300,000 у Расеі; 500,000 ва ўсіх краінах (1980). Карачынскі дыялект на Каўказе, лулійскі і мазнугскі ва Ўзбекістане. Таксама ў Іране, Сірыі, Турцыі, Іраку, Аўганістане, Егіпце, Лівіі, Індыі.

Лінгвістычная прыналежнасць: індаеўрапейскія/ інда-іранскія/ інда-арыйскія/ цэнтральная зона/ домскія/.

Каментар: Мова цыганоў.

Варыянты: Даргинский (рас.), Ахъхъуша мидз [aqquša midz] (дарг.); Dargin, Dargwa (анг.).

Назвы народа: даргінец : даргінка/ даргінцы (бел.); дарган/ дарганти (саманазва); даргинец : даргинка/ даргинцы (рас.), ахъушалди (карат.), ахъушади (гадаб.), цӀадахӀарди (багул.), ахъушалидо (ахвах.), даргинтæ (асец.), цӀадяхи (авар.), акъуширичу, бартхи (лак.), акъушашуй (агул.), даргиляр (кумыц.), даргиви (лезг.); Dargin (анг.), Dargine (ням.), Dargui (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 365,000 у Расеі, у тым ліку 280,400 у Дагестане. 371,000 ва ўсіх краінах. Асноўная этнічная тэрыторыя -- У сярэдзінным Дагестане ў горных раёнах (сергакалінскі, Акушынскі, Дахадаеўскі, Левашынскі, Цудахарскі, Шурагацкі, Кайтагскі р-ны). Таксама жывуць у Стаўрапольскім краі (32,7 тыс. чал.) і Калмыкіі (12,9 тыс. чал.).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лакска-даргінскія/.

Дыялекты: 2 групы дыялектаў: 1) цудахарскага тыпу: кубачынскі* (зараз лічыцца асобнай мовай), хайдакскі, чырахскі, цудахарскі; 2) акушынскага тыпу: акушынскі, урахінскі=хюркілінскі, уркарахскі дэйбукскі, харбукскі, муэрынскі, сірхінскі, мекегінскі, губдэнскі, кадарскі, мегебскі, .

Каментар: Дыялекты настолькі адрозныя, што некаторыя даследчыкі лічаць іх асобнымі мовамі. Літаратурная мова базуецца на акушынскім дыялекце, які на працягу шмат стагоддзяў выконваў ролю мовы междыялектных зносінаў. Пісьмо на аснове кірыліцы. Да 1928 на аснове арабскага алфавіту, у 1928-1938 -- на аснове лацінкі. Суб'этнічныя групы: акушынцы, мекегінцы, урахінцы, цудахарцы, кайтагцы. Мусульмане-суніты. Кубачынцы зараз лічацца асобным народам.

Варыянты: Інгрыйская, Інгерманландская (бел.); Ижорский (рас.), Isuri (эст.), Ingriska (швед.); Izhor, Ingrian (анг.), Ingrisch (ням.).

Назвы народа: іжорац : іжорка/ іжорцы (бел.); карьялайн (karjalain)(уст. саманазва), карьяла (karjala)(уст. саманазва), ижора, ижори, изури, ингры, ингрикот, карьялайне, инкеройн (ingeroin) (саманазва); ижорец : ижорка/ ижорцы, чудь, чудинцы, чудины, чухна, маймисты (рас.), isurid, tsuhkna (эст.), inkeri(kko), inkeroinen/ inkerikkot, ingrikot, inkeroit (фін.), izsór, inkeri (вуг.); Izhora, Ingrian, Inger (анг.), Ischore, Ingrier мн. (ням.), Ingrien (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 400 носьбітаў (тыя, хто лічыць мову роднай) (1989) з 820 этнічнай групы. Кінгісепскі і Ламаносаўскі раёны Ленінградскай вобласці.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ прыбалтыйска-фінскія/.

Дыялекты: сойкінскі (Кінгісепскі р-н), хэваскі (Ламаносаўскі р-н, р. Каваша (Хэваха), ніжнелужскі (ніжняе цячэнне р. Луга і паўвостраў Кургалава Кінгісепскага р-ну), арэдэжскі (знік, Гатчынскі р-н, верхняе цячэнне р. Орэдэж).

Каментар: Самыя старыя запісы адносяцца да 18-га ст. У 1933-37 гг. існавала пісьмо на аснове лацінкі. Іжорцы лічаць сябе карэламі, і многія даследчыкі залічаюць іжорскую мову ў дыялекты карэльскай. З іншага боку, этнічнае і моўнае падабенства іжорцаў з фінамі прымушала шэраг навкоўцаў лічыць іжорскую мову дыялектам фінскай. На сёння прыянята разглядаць іжорскую як асобную мову. Адрозніваюцца ад інгерманландскіх фінаў-лютэранаў (групы савакот і эўрэмейсэт), якія былі пераселены ў Інгерманландыю ў 17-м ст. з Фінляндыі і Карэліі.

Варыянты: Галгайская (бел.); Ингушский (рас.), ГӀалгӀайн мотт [ġalġajn mott](інгуш.); Ghalghay, Ingush (анг.)

Назвы народа: інгуш : інгушка/ інгушы (бел.); гӀалгӀай (саманазва), вайнах (агульная назва з чачэнцамі); ингуш : ингушка/ ингуши (рас.), гӀалгӀа (чач.), мыщхъыш, ингуш (кабард.), ингвыщ (абаз.), [галга, ингуши, кисти] (груз.), ингуш (нагайск.), мæхъæлон (асец.), галгайал, насриал (авар.), гъалгъаяди (багул.); Ingush (анг.), Ingusche (ням.), Ingouche (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 230,000 чалавек. Распаўсюджана ў Інгушэціі (сталіца -- Назрань). Таксама ў Паўночнай Асеціі, Казахстане.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ нахскія/ чачэна-інгушскія/.

Дыялекты: Дыялекты істотна змяшаліся з чачэнскімі (асабліва моцнае змяшэнне было ў галанчожскім, арштхоеўскім і кістынскім дыялектах). Інгушская мова, фактычна страціла дыялектную дыферэнцыяцыю.

Каментар: Літаратурная мова. Пісьмовасць на аснове кірыліцы (з 1938), першапачаткова ўжываўся арабскі алфавіт, 1923-1938 -- лацінка. Блізкая да чачэнскай. У перыяд 1944 - 1957 былі разам з чэчэнцамі дэпартаваныя ў Казахстан і Сібір, пры гэтым загінула да паловы народу. Пасля вяртання ім не вярнулі ўсю зямлю, з-за чаго ў 1992 пачалася вайна паміж інгушамі і асетынамі за прыгарадны раён Уладыкаўказа. Адносяцца да вайнахскага этнасу і блізка роднасныя чачэнцам. Дзве субэтнічныя групы: галгаеўцы (гӀалгӀай) і фапінцы (фаьппий). Галгаеўцы займаюць тэрыторыю вярхоўеў р. Аса, яе верхніх прытокаў і некаторыя горныя тэрыторыі па Джэрахаўскай цясніне (р. Армхі). Фапінцы жывуць у шэрагу населеных пунктаў Джэрахаўскай цясніны; таксама з імі этнагенетычна звязаны бацбійцы, якія жывуць у Грузіі. Таксама існуе падзел на тэйпы, г. зн. групы роднасных сем'яў, аб'яднаных у грамадствы: Галгаеўскае, Цорынскае, Джэрахаўскае, Мецхальскае, Фепінскае (Кістынскае). Мусульмане-суніты.

Варыянты: Кабардынская, Кабардзінская, Кабардзіна-Чэркеская, Чаркеская, Чэркеская, Усходнечаркеская, Верхнечаркеская (бел.); Кабардинский, Кабардино-черкесский (рас.), Къэбэрдеибзэ [qèbèrdeibzè](кабард.); Kabardian, Beslenei, Upper Circassian, East Circassian, Kabardino-Cherkes, Kabardo-Cherkes (анг.).

Назвы народа: Кабардынцы: кабардынец : кабардынка/ кабардынцы, кабардзінец : кабардзінка/ кабардзінцы (бел.); адыгə, къəбəрдей (саманазва); къəбəртай, къəрбəтэй, адыгə(адыг.), къабардэй (абаз.), аедыг (абхаз.), кашаг (сван.), [кабардоелі] (груз.), къабартылы (карач.), кæсæг (асец.); Circassian, Kabardian (анг.), Tscherkesse (ням.), Circassien (фран.).
Чаркесы: чаркес : чаркеска (чаркешанка)/ чаркесы, чэркес : чэркешэнка/ чэркесы (бел.); адыге (саманазва); черкес : черкешенка/ черкесы (рас.), шарджəс (кабард.), адыгьа, къабардэй (абаз.), ачеркес (абхаз.), кашаг (сван.), черкесли (карач., балкар.), шеркеш (нагайск.), кæсæг, кæсгон (асец.), черси (інгуш.), черказо (чачэн.), чӀеркӀес (дарг.), Çerkez (тур.); Circassian (анг.), Tscherkesse (ням.), Circassien, Tcherkesse (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 443,000 у Расеі (уключна з 46,000 чаркесамі) (1993); 202,000 у Турцыі (1993); 647,000 ва ўсіх краінах. Кабардынцы: Кабардына-Балкарыя (370,000), Краснадарскі і Стаўрапольскі краі, Паўночная Асеція, Турцыя, Іярданія, Сірыя. Чаркесы: Карачаева-Чаркесія (у асноўным Адыге-Хабльскі і Хабезскі р-ны) - 40,241 чалавек, Стаўрапольскі і Краснадарскі краі, Турцыя, Сірыя, Іярданія. Выдзяляецца лакальная група бесленееўцаў (аулы па рэках Вялікі і Малы Зеленчук, Карачаева-Чаркесія, таксама Успенскі р-н Краснадарскага краю і ў аулах Блечэпсін і Уляп у Адыгеі).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ абхазска-адыгскія/ адыгскія/.

Дыялекты: кабардынскі, маздокскі, чаркескі, бесленееўскі, кубанскі.

Каментар: Літаратурная мова. Пісьмо на аснове кірыліцы створана ў 1936, да гэтага з 1923 -- на аснове лацінкі. У аснове літ. мовы ляжыць мова кабардынцаў Вялікай Кабарды.

Варыянты: Айрацкая, Заходнемангольская (бел.); Калмыцкий (рас.), Хальмг келн [ẖal'mg keln](калм.); Kalmyk-Oirat, Kalmuk, Kalmuck, Oirat, European Oirat, Western Mongolian (анг.).

Назвы народа: калмык : калмычка/ калмыкі (бел.); хальмг (саманазва); калмык : калмычка/ калмыки (рас.), калмак (кыргыз.), калмык (татар.), хъалмыхъхъ (асец.), қалмық (казах.), къалмук (кумыц.); Kalmuck, Kalmуk (анг.), Kalmücke (ням.), Kalmouk, Oirat (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 174,000 у Расеі (1993); 139,000 айратаў у Кітаі (1987); 205,500 айратаў у Манголіі; 518,000 ва ўсіх краінах. Асноўнае насельніцтва Калмыкіі (Хальмг Тангч) -- каля 150,000 чалавек. Таксама ў Астраханскай, Валгаградскай, Растоўскай, Арэнбургскай вобл. і Стаўрапольскім краі Расейскай федэрацыі, Кыргызстане (р-н возера Ісык-Куль).

Лінгвістычная прыналежнасць: алтайскія/ мангольскія/ усходнія/ айрацка-хальцкія/ айрацка-калмыцка-дархацкія/.

Дыялекты: таргуцкі, дэрбецкі.

Каментар: Літаратурная мова. З 1648 да 1924 калмыкі карысталіся заяпандыцкай пісьмовасцю (тадо бічыг). У 1924 уведзены алфавіт на аснове расейскай графікі, 1931-38 прымянялася лацінка, з 1938 -- зноў кірыліца. Называюцца "калмыкамі" ў Расеі, "айратамі" -- у Кітаі і Манголіі. Будысты (ламаізм, школа гелугпа), частка -- праваслаўныя. Субэтнічныя групы К. захоўвалі свае асаблівасці да пачатку 20-га ст. Зараз асобныя групы К. захоўваюць старыя назвы плямёнаў: дэрбэты, алёты, тарг(а)уты, хойты, хаш(а)уты, сарт-калмакі (у Кыргызстане) і інш.

Варыянты: Каратайская (бел.); Каратинский, Каратайский (рас.), Karata, Karatin, Kirdi, Karatai (анг.).

Назвы народа: каратынец : каратынка/ каратынцы (бел.); кӀкӀаралал/ кӀкӀрди (саманазва); каратинец : каратинка/ каратинцы(рас.), кӀкӀалалал (авар.), ккирди (гадаб.), кӀирди (ботліх.), чӀириди (багулал.), кӀкӀиридо (ахвах.), кӀкӀарадирал (анд.); Karata (анг.), Karatine (ням.), Qarata (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Прыкладна 6,400 у Расеі. Афіцыйная статыстыка адсутнічае. К. раней лічыліся часткай аварцаў. У Ахвахскім (вёскі Карата, Анчык, Арчо, В. Інхело (Чабакаро), Маштада, Рацытль, Рачабалда і Тукіта), Хасавюртаўскім (в. Сіух) і Ботліхскім (в. Н. Інчхело) раёнах Дагестану.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ авара-андыйскія/ андыйскія/.

Дыялекты: такітынскі (тукітынскі), каратынскі (гаворкі: каратынская, анчыхская (анчыкская), арчойская, рачабалдынская, рацытлінская (рацытльская), чабакаройская, ніжнеінхельская, маштадынская і інш. ).

Каментар: Безпісьмовая мова. У якасці літаратурнай выкарыстоўваецца аварская. Мусульмане-суніты. Саманазва кӀкӀирди (мн.л.) паходзіць ад каратынскай назвы паселішча Карата - КӀкӀира.

Варыянты: Балкарская, Карачаеўская (бел.); Къарачай-малкъар тил (карач.-балкар.), Карачаево-балкарский (рас.); Karachay-Balkar, Karachay, Karachai (анг.).

Назвы народа: Карачаеўцы: карачаевец : карачаеўка/ карачаеўцы (бел.); алан, таўлу/ таўлула ('горац') (агульная з балкарцамі), къарачайлы/ къарачайлыла (саманазва); къарачайлы (балкар.), къəрəшей, къущхьэ (кабард.), къарачай, къəрчə, акарач (абхаз.), [мукрчаі, овсі] (сван.), къарашай, тавлы къарашай (нагайск.), хъæрæсей-аг, Устур Аси (асец.); Karachai (анг.), Karatschaier (ням.), Karatchaï (фран.).
Балкарцы: балкарац : балкарка/ балкарцы (бел.); алан, таўлу/ таўлула ('горац') (агульная з карачаеўцамі), малкъарлы (саманазва); таўлу, малкъарлы, бызынгылы, чегемли, холамлы, орусбийлы (карач.), бəлкъəр, къущхьэ (кабард.), балкъар (абаз.), [мусâв/ савіар] (сван.), малкъар (нагайск.), асы, асиаг, æссон, балхъайраг (асец.), [басіані] (груз.), [алані] (мегрэл.), азухо (абхаз.); Balkar (анг.), Balkare (ням.), Balkare (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 241,000 у былым СССР, (156,000 карачаеўцаў, 85,000 балкарцаў (1993). Карачаеўцы: Карачаева-Чаркесія, Стаўрапольскі край, Кыргызстан, Казахстан, Турцыя, Сірыя, ЗША. Балкарцы: Кабардына-Балкарыя, Казахстан, Кыргызстан і інш.

Лінгвістычная прыналежнасць: алтайскія/ цюркскія/ заходнія/ понта-каспійскія/.

Дыялекты: балкарскі (малкарскі), карачаева-баксана-чэгемскі, халама-бызынгіеўская мяшаная гаворка.

Каментар: Літаратурная мова. Пісьмовасць 1924-26 -- на аснове арабскай графікі, 1926-37 -- лацінка, пазней на аснове кірыліцы. З 1944 да 1957 былі дэпартаваныя ў Казахстан і Сібір. Загінула каля паловы народу, згубілі шмат этнічнай тэрыторыі. Мусульмане-суніты. Балкарцы маюць наступныя лакальныя групы: уласна балкарцы - малкъарлыла (Балкарская цясніна па р. Усходні Чэрэк), урусбіеўцы - уруспилыла,ці баксанцы-бакъсанчыла (Баксанская цясніна), бізінгіеўцы-бызынгычыла (цясніна ў вярхоўях р. Чэрэк Бізінгійскі), халамцы-холамлыла (сярэднее цячэнне р. Чэрэк Бізінгійскі), чэгемцы-чегемлиле (цясніна р. Чэгем).

Варыянты: Карельский (рас.), Karjala, Karjalan kieli (карэл.), Karjala (эст., фін.), Karjalai (вуг.), Karelisch (нідэр.), Karelsk (нарв.), Karelska (швед.), Careliano (італ.), Karēļu (лат.), Cairéilis (ірл.); Karelian, Karelian Proper (анг.), Karelisch (ням.), Carélien (фран.).

Назвы народа: карэл : карэлка/ карэлы (бел.); карьяла, карьялайне, [кар'ялайзэт] (агульная саманазва), [кар'ялані] (уласна карэлы); карел : карелка/ карелы (рас.), karjalainen (фін.), karjalane (эст.), karél (швед.), gar'jel garj'ellâš (саам.), karjalai (вуг.), карел (комі-зыр.); Karelian (анг.), Karelier (ням.), Carélien (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 118,000 носьбўтаў у Расеі (1993); 10,000 у Фінляндыі (1994); 128,000 ва ўсіх краінах. Карэлія, Цвярская вобл., Санкт-Пецярбург, Ленінградская вобл., Мурманская вобл., Архангельская вобл., Украіна, Фінляндыя, Швецыя.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ прыбалтыйска-фінскія/.

Дыялекты: паўночны, паўднёвы, цвярскі, ноўгарадскі.

Каментар: Літаратурная мова. Людыкоўская і лівікоўская зараз лічацца асобнымі мовамі, раней -- дыялектамі карэльскай, а ў расейскім мовазнаўстве і да гэтага часу.

Варыянты: Комі, Зыранская (бел.); Коми, Коми-зырянский (рас.); Коми кыв [komi kyv] (комі), Komi (эст., фін., вуг., італ., ісп., швед.), Komiešu (лат.); Komi, Komi-Zyrian (анг.), Komi (ням., фран.).

Назвы народа: комі-зыранін : комі-зыранка/ комі-зыране (бел.); коми, изьватас, коми-зыряне, зыряне, коми-йоз, коми-морт ( 'комі чалавек'), коми-войтыр ( 'комі народ')(саманазвы); коми-зырянин : коми-зырянка/ коми-зыряне (рас.), санэр' (ненец.), саран-ях (хант.), саран хум (манс.), коми, устар. саракум (удм.), комилар (мн.), устар. зыряннар (татар.), komi, syrjääni (фін.), (komi)-zürjén (вуг.); Komi, Zyrian, Zyryan (анг.), Komi, Syrjäne (ням.), Komi (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 327,000 чалавек. Рэспубліка Комі, іншыя вобл. Расейскай федэрацыі (Архангельская, Мурманская, Цюменская, Омская вобл., Ямала-Ненецкая, Ненецкая і Хантымансійская аўт. акругі, Алтайскі край), Украіна.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ пермскія/.

Дыялекты: прысыктыўкарскі (вёскі вакол г. Сыктыўкар), ніжневычагодскі (бас. ніжняга цячэння р. Сысола), верхневычагодскі (бас. верхняга цячэння Вычагды, з прытокамі Локчым, Вішэра і інш.), сярэднесысольскі (бас. сярэдняга цячэння р. Сысола), верхнесысольскі (у вярхоўях Сысолы і Кобры, прытока Вяткі), вымскі (р. Вым, прыток Вычагды), лузска-лецкі (бас. р. Лузы, прытока р. Юг і ў вярхоўях Леткі, прытока Вяткі), іжэмскі (рэкі Іжма, Уса і Пячора), пячорскі (вярхоўі р. Пячора да пас . Медзвяжской), удорскі (верхняе цячэнне р. Мезень і верхняе і сярэднее цячэнне Вашкі, прытока Мезені).

Каментар: Літаратурная мова склалася пасля 1917 на аснове сыктыўкарскага дыялекту. Да гэтага літаратура выдавалася на іжэмскім, сярэднесысольскім, ніжневычагоскім дыялектах. Пісьмовасць была створана місіянерам Стэфанам Пермскім у другой палове 14 ст. У 17 ст. была выцеснена расейскім пісьмом. 1918 быў створаны алфавіт на аснове новай расейскай графікі, з 1920 выкарыстоўваўся маладцоўскі алфавіт (змененая расейская графіка), з пачатк. 1930-х у аснове алфавіта лацінка, у канцы 1930-х -- расейская графіка з дадатковымі літарамі. Праваслаўныя. Асноўныя сучасныя этнаграфічныя групы: іжэмцы (изьватас), удорцы (удораса), пячорцы (печераса), вымічы (емватас), вычагодцы (эжваса), сысольцы (сыктылса), лузцы (лузсая), вішэрцы (висерса), лакчымцы (лöкчимса), лецкія комі..

Варыянты: Комі, Пермяцкая (бел.); Коми-пермяцкий (рас.), Коми-пермяцкöй кыв [komi-permjacköj kyv](комі-перм.), Komi-permják (вуг.), Komipermjakki (фін.), Komipermjakiska (швед.); Komi-Perm, Komi-Permyak, Permyak (анг.), Komi-Permjakisch (ням.).

Назвы: комі-пермяк : комі-пермячка/ комі-пермякі (бел.); перм, пермяк, коми (саманазва); коми-пермяк : коми-пермячка/ коми-пермяки (рас.); permjakki, permják; Komi-Permyak (анг.), Komi-Permjake (ням.), Permiak (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 151,000 у Расеі. Комі рэспубліка, , Краснавішэрскі р-н Пермскай вобл. (былая Комі-Пермяцкая аўтаномная акруга плюс Краснавішэрскі р-н (язьвінцы), Афанасьеўскі р-н Кіраўскай вобл. (зюздзінцы), Навасібірская вобл і Алтайскі край, Казахстан.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ пермскія/.

Дыялекты: 1) паўднёвы (бас. Іньвы і Велвы з іх прытокамі, за выключэннем басейнаў Нердвы і Ісыла): гаворкі: кудымкарска-іньвенская, ніжнеінвенская, онькаўская, нердзвінская); 2) паўночны (паўночная частка былой Комі-Пермяцкай аўт. акругі, у бас. Косы, правага прытоку Камы, і часткова бас. Камы) : гаворкі: кочаўская, касінска-камская, мысоўская, верхлуп'інская), верхнекамскі (паўночны ўсход Кіраўскай вобл.), (комі-)язьвінскі (паўночны ўсход Пермскай вобл.).

Каментар: Стварэнне літаратурнай мовы пачалося з 1918 г. З канца 1930-х у яе аснове быў пакладзены кудымкарска-іньвенскі дыялект. У 1918 быў створаны алфавіт на аснове расейскай графікі, з 1920 выкарыстоўваўся маладцоўскі алфавіт (змененая расейская графіка), з пачатк. 1930-х у аснове алфавіта лацінка, у канцы 1930-х -- расейская графіка з дадатковымі літарамі. Праваслаўныя. Асноўныя этнаграфічныя групы: язьвінцы, зюздзінцы, іньвенцы, кочаўцы, гайнцы.

Варыянты: Урбукская (бел.); Кубачинский, Урбукский (рас.); Kubachi (анг.), Kubatschine (ням.), Kubatchi (фран.).

Назвы народа: кубачынец : кубачынка/ кубачынцы (бел.); угӀбуг, урбуган, угбуган, угбуганти (мн.л.) (саманазва); кубачинец : кубачинка/ кубачинцы (рас.); Kubachi (анг.), Kubatschine (ням.), Kubatchi (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 5,000 у Расеі (ацэнка). Дакладнай статыстыкі няма, паколькі ўлічваліся з даргінцамі. Большая частка жыве у в. кубачы Дахадаеўскага р-на Дагестана (1,900 чал.). Таксама ў іншых гарадах Дагестана, у Азербайджане і Сярэдней Азіі.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лакска-даргінскія/.

Дыялекты: няма.

Каментар: Этнонім утвораны ад назвы в. Кубачы (кубач. гӀугъбург, дарг. гӀарбукӀ). Няма адзінай думкі наконт асобнага статусу кубачынскай мовы кубачынцаў як народа, частка даследчыкаў лічыць кубачынцаў субэтнічнай групай даргінцаў, а мову - дыялектам даргінскай. У час перапісу 1926 г. былі выдзелены ў якасці асобнага этнасу. Да 1928 г. карысталіся агульнадагестанскай сістэмай пісьма, т.зв. аджамскім пісьмом на арабскай графічнай аснове. З 1928 г. - агульнадаргінская пісьмовасць на лацінцы, з 1938 г. - на расейскай графічнай аснове. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Кумыкская (бел.); Къумукъ тил (кумыц.), Кумыкский (рас.); Kumyk (анг.).

Назвы народа: кумык : кумычка/ кумыкі (бел.); къумукъ (саманазва паўночных К.), хайдак къумукъ "кайтагскі К." (саманазва паўднёвых К.); кумык : кумычка/ кумыки (рас.), аннилса, гъумук (лак.), лъарагӀал, лъагӀидо (авар.), гъумакиди (гадабер.), гьаргӀиди (багулал.), джандар, диркьалан, къумухълан (дарг.), гумухбы (цахур.), лъагӀилъи (ахвах.), гӀумки (чачэн.), гӀумке (інгуш.), хъуымыхъхъ (асец.); Kumyk (анг.), Kumücke (ням.), Koumik (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 282,000 у Расеі (1993). Дагестан (Хасавюртаўскі, Бабаюртаўскі, Карабудахкенцкі, Каякенцкі, Кайтагскі р-ны) Чачня, Інгушэція, Паўночная Асеція.

Лінгвістычная прыналежнасць: алтайскія/ цюркскія/ заходнія/ понта-каспійскія/.

Дыялекты: хасавюртаўскі (паўночны), буйнакскі (сярэдні), кайтагскі (паўднёвы), падгорны, церскі.

Каментар: Дыялекты значна адрозніваюцца. Літаратурная мова на аснове хасавюртаўскага дыялекту. Пісьмовасць да 1928 на аснове арабскай графікі, 1928-38 -- на аснове лацінкі, з 1938 -- кірыліца. Адукацыя на мове слабая. Газета. Адзін з тэатраў мае п'есы на кумыцкай. Этнаграфічныя групы: буйнакскія, каякенцкія, маздокскія, хасавюртаўскія К. Субэтнічныя групы: башлінцы, казанішцы, эндырэеўцы. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Казікумухская, Кізікумухская, Кізікумыцкая (бел.);Лакский (рас.), Лакку маз [lakku maz](лак.); Lak, Kazikumuk (анг.).

Назвы народа: лакец : лачка/ лакцы (бел.); лак (саманазва); лакец : лачка/ лакцы (рас.), казикумухцы, кизикумухцы, кизикумыки (рас. устар.), тумал, гумук (авар.), вулугуни, вулечуни, лагла (дарг.), яхолшу, яхулви (лезг.), лекъ(аг) (асец.), гумг (табасар.), къумукъ, гази-къумукъ (кумыц.), къемух (горск.- габр.), гъумукhиди (ботліх.), гъомокисел (ахвах), гумекидирал (анд.), гъумек (цэз.), лакоди (багулал.), газкумки (чачэн.), казы-кумык (нагайск.); Lak (анг.), Lake (ням.), Lak (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 118,100 у Расеі (91,700 у Дагестане). Лакскі, Кулінскі, Цудахарскі, Акушынскі Рутульскі, Чарадынскі, Дахаеўскі (в. Шадні) і Курахскі (в. Буршы-Мака) р-ны Дагестана. 1,205 у Азербайджане (1993). Таксама ў Стаўрапольскім краі, Узбекістане, Туркменістане, Таджыкістане, Казахстане.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лакска-даргінскія/.

Дыялекты: кумухскі, віцхінскі, віхлінскі, шаднінскі, аракульскі, бартхінскі, аштыкулінскі.

Каментар: Літаратурная мова на аснове кумухскага дыялекта. Пісьмовасць да 1928 на аснове арабскай графікі, 1928-38 -- на аснове лацінкі, з 1938 -- кірыліца. Мусульманы-суніты.

Варыянты: Лязгінская (бел.); Лезгинский (рас.); Лезги чӀал [lezgi č̣al](лезг.), Лезгинский (рас.); Lezgi, Lezgian, Lezghi, Lezgin (анг.).

Назвы народа: лезгін : лезгінка/ лезгіны (бел.); лезги/ лезгияр (саманазва); лезгин : лезгинка/ лезгины (рас.), лезгинтæ, лекаг (асец.), курал, къувал (лак.), куралал (авар.), куралер (цахур.), куралкиштув (арчын.), ярккрар (табасар.), ярккаршуй (агул.), йирк (рутул.), лезгин (халкъы) (татар.), [лекі] (груз.); Lezghin (анг.), Lezgine (ням.), Lezghien (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 257,000 у Расеі (1998); 171,400 у Азербайджане (Кусарскі і Кубінскі р-ны) (1996); 3,650 у Грузіі ; 2,570 у Казахстане; 1,599 у Кыргызстане; 10,400 у Туркменістане; 1,708 ва Ўкраіне; 1,585 ва Ўзбекістане; 1,200 у Турцыі (1996); 470,000 ва ўсіх краінах. Паўднёвы Дагестан: Курахскі, Сулейман-Стальскі, Магарамкенцкі, Ахтынскі, часткова Рутульскі і Хіўскі р-ны

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лезгінскія/.

Дыялекты: кюрынская група (гюнейскі, курахскі, яркінскі дыялекты, гільярская, гельхенская гаворкі), самурская (ахтынскі, докузпарынскі дыялекты, фійская, курушская гаворкі), кубінская (кубінскі дыялект).

Каментар: Літаратурная мова на аснове гюнейскага дыялекту. Пісьмовасць да 1928 на аснове арабскай графікі, 1928-38 -- на аснове лацінкі, з 1938 -- кірыліца. Этнаграфічныя групы: кюрынцы (кюревияр), кубінцы (кубавияр), ахтынцы (ахцегъар). Кюрынцы займаюць левы бераг р. Самур і басейны рэк Курахчай і Гюльгерычай (Магарамкенцкі, Сулейман-Стальскі і курахскі р-ны Дагестана); ахтынцы - даліну сярэдняга цячэння Самура (Ахтынскі р-н Дагестана); кубінцы - правы бераг Самура (Кусарскі, Кубінскі і Худацкі р-ны Азербайджана). Мусульмане-суніты (таксама шыіты).

Варыянты: Аланецкая (бел.); Ливиковский (рас.), Aunuksenkarjala (фін.), Livvi (эст.), Olonetsiska (швед.); Livvi, Olonetsian, Olonets, Livvikovian (анг.), Olonetsisch (ням.).

Назвы народа: лівіковец : лівікоўка/ лівікоўцы (бел.); ливвики, ливгиляйне, ливвикёй (саманазва).

Колькасць і пашыранасць: 80,000 ва ўсіх краінах: носьбіты з 140,000 этнічнага насельніцтва (1992). Прыладажжа. Цэнтр - Аланец (Анус, па-лівікоўску). Таксама ў Фінляндыі.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ прыбалтыйска-фінскія/.

Дыялекты: няма.

Каментар: Блізкая да вепскай і людыкоўскай. Радыёперадачы, тэлеперадачы, газета. Раней лічылася дыялектам карэльскай, а ў расейскім мовазнаўстве і зараз.

Варыянты: Людиковский (рас.); Ludian, Lyudikovian, Lyudic, Ludic (анг.).

Назвы народа: людыковец : людыкоўка/ людыкоўцы (бел.); лююдиник/ лююдиникад, лююдикель, лююдилайне, лююдикёй, дююдики (саманазва).

Колькасць і пашыранасць: Колькасць невядомая, паколькі лічацца часткай карэлаў. Прыанежжа.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ прыбалтыйска-фінскія/.

Каментар: Блізкая да лівікоўскай і вепскай. Раней лічылася дыялектам карэльскай, а ў расейскім мовазнаўстве і зараз.

Варыянты: Мордовский, Мокша, Мордовский-мокша, Мокшанский, Мокша-мордовский (рас.); Mordvin(анг.).

Назвы народа: Агульная назва для эрзя і мокша: зб. мардва , мардвін (мардовец): мардвінка (мардоўка)/ мардвіны (мардоўцы) (бел.); мокшет-эрзят, зб. мордвась, мордватне мн.(саманазвы пад уплывам рас.), мордовский народсь, мордовской народось (саманазва); зб. мордва, мордвин (мордовец): мордвинка (мордовка)/ мордвины (мордовцы) (рас.), мордвин, зб. мордва, мукша, мухша м. устар. (татар.), мордвин, мукшы, ирзя (чуваш.), мордвин, зб. мордва, мордваос, устар. таулы (удм.), мукшы (п.-удм.), мордвинъяс (комі-зыр.), мордва, мордвин (комі-перм.), мордва (башк.), мордва (мар.), mordvín (вуг.), mordvalainen (фін.); Mordvin, Mordvinian, Mordovian (анг.), Mordwine (ням.), Mordve, Mordvine (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Больш 1,072,939 у Расеі (1989). Мардовія, Башкартастан, Татарстан і прылеглыя вобласці Расеі.

Каментар: Робяцца спробы стварыць агульную літаратурную мову, але няўдалыя. Эрзя і мокша, фактычна, два асобныя этнасы, якія штучна спрабуюць аб'яднаць у адзін. Агульныя саманазвы з'явіліся ў апошні час пад уплывам расейскай.

Варыянты: Мардоўская, Мокша, Мардоўская-мокша, Мокша-мардоўская (бел.); Мокшень кяль [mokšen' käl'] (мокш.), Мокшонь (эрзян.), Мордовский, Мокша, Мордовский-мокша, Мокшанский, Мокша-мордовский (рас.), Mokša (эст., фін.), Moksa (вуг.), Moksja (швед.); Moksha, Mordvin-Moksha, Mokshan (анг.), Mokscha (ням.), Mokcha (фран.).

Назвы народа: мокша (зб.), макшанін : макшанка/ макшане (макшанцы) (бел.); мокша/ мокшет (саманазва); зб. мокша, мокшанин : мокшанка/ мокшане (рас.), мокша (татар., удм.), мăкшă (чуваш.), муҡшы (башк.), moksa (вуг.), mokšalainen (фін.); Moksha, Mordvin-Moksha, Moksha-Mordvin (анг.), Mokscha (ням.), Mokcha (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 500,000 (1970). Заходнія і паўднёвыя раёны Мардовіі, Башкартастан, Татарстан і прылеглыя вобласці Расеі.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ мардоўскія/.

Дыялекты: цэнтральныя гаворкі (Ацюр'еўскі, Ельнікоўскі, Краснаслабадской, Старашайгоўскі, Цемнікоўскі р-ны Мардовіі), заходнія гаворкі (Зубава-Палянскі, Кавылкінскі, Рузаеўскі р-ны Мардовіі), паўднёва-заходнія гаворкі(Інсарскі, Кавылкінскі, Рузаеўскі р-ны Мардовіі).

Каментар: Адна з дзвюх мардоўскіх моў. Нормы літаратурнай мовы ўсталяваліся на базе цэнтральнага дыялекту к сяр. 1930-х. Першы пісьмовы помнік (на лацінцы) узыходзіць к 17 ст. З сяр. 18 ст. пісьмовасць на аснове расейскай графікі. Тэньгушы этнічна эрзя, але па мове бліжэй да мокша, каратаі трапілі пад уплыў татарскай мовы. Агульнай саманазвы для мокша і эрзя не было, усе агульныя назвы - новыя. Праваслаўныя.

Варыянты: Эрзя-мардоўская, Мардоўская-эрзя, Мардоўская, Эрзя (бел.); Эрзянь, Эрзянь кель [erzän' kel'] (эрзян.), Эрзя-мардовский, Мардовский-эрзя, Мордовский, Эрзя (рас.), Ersa (эст.), Ersä (фін.), Erza (вуг.), Erza (швед.); Erzya, Erzia, Mordvin-Erzya, Mordvin (анг.), Ersa, Erzja (ням.), Erzya, Erza (фран.).

Назвы народа: эрзя, нескл. мн., адз. м. і ж. (бел.); эрзя/ эрзят (саманазва); эрзя (рас.), эрзя (татар., башк.), erza (вуг.), ersalainen, ersäläinen (фін.); Erzya (анг.), Erzja (ням.), Erza (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 450,000 у Расеі; 500,000 ва ўсіх краінах (1994 Tapani Salminen). Расейскія ацэнкі - 650-700,000 чалавек. Усходнія раёны Мардовіі і прылеглыя вобласці Расеі.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ мардоўскія/.

Дыялекты: 1) цэнтральны (Ацяшаўскі, Чамзінскі, часткова Ічалкаўскі р-ны Мардовіі); 2) заходні, ці прыінсарскі (ніжняе цячэнне р. Інсар); 3) паўночна-заходні, ці прыалатырскі (Ардатаўскі і Большаігнатаўскі р-ны Мардовіі і Алатырскі і Парэцкі р-ны Чувашыі); 4) паўднёва-ўсходні, ці прысурскі (Дубенскі, Большаберазнікоўскі, часткова Качкураўскі р-ны Мардовіі); 5) шакшынскі (Тэньгушаўскі р-н Мардовіі).

Каментар: Адна з дзвюх мардоўскіх моў (літаратурная мова на базе гаворкі в. Казлоўка Ацяшаўскага раёна). Пісьмовасць на аснове кірыліцы з 18-га ст. Тэньгушы этнічна эрзя, але па мове бліжэй да мокша, каратаі трапілі пад уплыў татарскай мовы. Праваслаўныя.

Варыянты: Чараміская (бел.); Марий, Мары (мар.), Марийский (рас.), Mari (вуг., эст., фін., італ., швед.), Mariešu (лат.); Mari (анг., ням., фран.).

Назвы народа: марыец : марыйка/ марыйцы (бел.); мари, марий, мар, мáры̆ (саманазва); мариец : марийка/ марийцы , черемис, черемисин (рас.), мариец (мокш.), мариец, мари, разм. пор (удм.), мари, чирмеш (татар.), мари (башк.), çармăс (чуваш.), mari, czeremisz (вуг.), mari, tšeremissi (фін.); Mari, Cheremis (анг.), Mari, Tscheremisse (ням.), Mari, Tchérémisse (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Колькасць горных марыйцаў невядомая -- усяго каля 600,000 марыйцаў; Рэспубліка Марый Эл, Башкартастан.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ чараміскія/.

Дыялекты: лугавы (літаратурны): сернур-маркінская, яшкар-алінская, волжская гаворкі; горны (літаратурны): еласаўская, казьмадзем'янаўская гаворкі; усходні: мензелінская, калтасінская, мішкінская, краснауфімская, кунгурская; паўночна-заходні: таншаеўская, шарангская, яранская гаворкі.

Каментар: Рабіліся спробы стварыць адзіную літаратурную мову, але яны былі няўдалыя. на абодвух варыянтах друкуюцца кнігі і ідзе навучанне ў школе. Марыйцы падзяляюцца на 3 субэтнічныя групы: горныя, лугавыя і ўсходнія. Выдзяляецца чатыры гаворкі: горная, лугавая, усходняя, паўночна-заходняя. Толькі дзве маюць літаратуру. Пісьмовасць на аснове расеёскай графікі. Першая граматыка з'явілася ў 1775. Евангелле - 1821, Катэхізіс - 1803. Праваслаўныя, марыйская вера 'марла вера' (сумесь хрысціянства і мясцовых вераванняў).

Варыянты: Чараміская, Марыйская (бел.); Мары йӹлмы [mary jÿlmy] (мар.); Mari High, Cheremiss, Mari-Hills (анг.).

Колькасць і пашыранасць: Рэспубліка Марый Эл, Башкартастан.

Дыялекты: гаворкі: еласаўская, казьмадзем'янаўская.

Варыянты: Марыйская, Лугава-ўсходняя марыйская, Ніжнемарыйская, Чараміская, Усходнемарыйская (бел.); Марий йылме [marij jylme](мар.); Mari Low, Mari, Cheremis, Mari-Woods, Eastern Mari (анг.).

Колькасць і пашыранасць: Рэспубліка Марый Эл, Башкартастан, Удмурція, Татарстан, прылеглыя вобласці Расеі.

Дыялекты: гаворкі: сернур-маркінская, яшкар-алінская, волжская.

Варыянты: Ногай тили [nogaj tili] (нагайск.), Ногайский (рас.), Noghaylar (?), Nogalar (?); Nogai, Noghay, Noghai (анг.).

Назвы народа: нагаец : нагайка/ нагайцы (бел.); ногъай (саманазва); (саманазва); ногаец : ногайка\ ногайцы (рас.), нəгъой (адыг.), нəгъуей (кабард.), нагӀвай, нагъуəй (абаз.), ногъайлы (карач., балкар.), ногайаг (асец.), ногӀи (інгуш., чачэн.); Nogai (анг.), Nogaier (ням.), Nogaï (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 67,500 носьбітаў у Расеі (1993); Карачаева-Чаркесія (Адыге-Хабльскі, Хабезскі р-ны), Інгушэція, Чачня (Шалкаўскі р-н), Стаўрапольскі край (Нефцекумскі, Мінералводскі, Качубееўскі р-ны), Дагестан (Нагайскі, Бабаюртаўскі, Тарумаўскі, Кізлярскі і інш. р-ны).

Лінгвістычная прыналежнасць: алтайскія/ цюркскія/ заходнія/ арала-каспійскія/.

Дыялекты: акнагайскі, каранагайскі, нагайскі

Каментар: Літаратурная мова на аснове акнагайскага дыялекта. Адрозненне паміж дыялектамі нязначнае. Пісьмовасць да 1928 на аснове арабскай графікі, 1928-38 -- на аснове лацінкі, з 1938 -- кірыліца. Асноўныя этнічныя групы (30-я гг. 20 ст.): стаўрапольскія Н. (акъногъай-халк), кубанскія Н. (ногъай), усходнія Н. (караногъай). Мусульмане-суніты.

Варыянты: Руская, Расійская (бел.); Російська (укр.), Русский (рас.), Руски (балг., серб.), Руски (макед), Рус (азер.), Ruski (харв.), Ruský (чэш.), Ruština, Ruský (славац.) Ruščina (славен.), Rušćina (лужыцк.), Rosyjski (пол.), Russies (афрыкаанс), Russisk (дац., нарв.), Ryska (швед.), Russisch (нідэр.), Rússneska (ісл.), Russiskt (фарэрск.), Rus (катал.), Rusă (рум.), Rus (праванс.), Russo (італ., парт.), Ruso (ісп.), Rûsse (валон.), Vene (эст.), Venäjä (фін.), Orosz (вуг.), Руш (мар.), Ruošakiela (інары), Ruoššagiella (саам.), Veńiä (карэл.), Рузонь (мокш.), Rúisis (ірл.), Ruseg, Rusianeg (брэт.), Rwsieg (вал.), Krievu (лат.), Rusų, Rusiškai (літ.), Ûrisî (курд.), Уырыссаг (асец.), Rusisht (алб.), Russu (мальтыйск.), Рус (татар.), Орос (манг.), Rusça (тур.), Errusiera (баск.), Bahasa Rusia Rusia (інданэз.), Rusia (малайск.), Kirusi (суах.), Ruso (філіпіна), Isirashiya (зулу), Ruush (самалі), Ruso (тагалог), Tiếng Nga (в'ет.), Rusa (эсперанта), Russo (інтэрлінгва), Ρωσικά (грэц.), რუსული (груз.), Ռուսերեն, Ռուսական (арм.), रशियन, रूसी (хінды), रसियाली (непалі), ருஸ்சியன் (таміл.), רוסיש (ідыш.), רוסית [Russit] (іўрыт), روسى [rusi] (фарсі), روسي (урду), روسية (араб.), ภาษารัสเซีย (тайск.), 러시아어 (карэйск.), ロシア語 [roshia-go] (яп.), 俄語 [È yǔ] (кітайск.); Russian (анг.), Russisch (ням.), Russe (фран.).

Назвы народа: расеец : расейка/ расейцы, рускі : руская/ рускія, расіец : расійка/ расійцы, разм. маскаль, кацап (бел.); русский : русская/ русские (саманазва); росіянин, разм. москаль, кацап (укр.), руснак : рускиня (балг.), рушь (малд.), krievas (літ.), krievs : krieviete (лат.), руз (мокш., эрз.), руш (мар.), ӟуч (удм.), роч (комі.-зыр., комі.-перм.), луца (ненец.), venäläinen (фін.), venelane : venelanna/ venelased(эст.), orosz (вуг.), рус (азер., башк, гагауз., каракалпак., кумыц., татар., туркм., узб., уйгур.), орус (кырг., тув.), оруслу (карач.-балкар.), вурус (дунган.), вырăс (чуваш.), орыс (казах., нагайск.), орыс, хазах (хакас.), ород (бур.), орос (мангольск.), орс улс (калмыц.), нуучча (якуц.), уырыссаг (асец.), рус, марди рус (тадж.), аурыс (абхаз.), урыс (адыг., кабард.), урышв (абаз.), гӀурусав (авар.), урус (лезг.), оьрус адимана (лак.), оьрси (чачэн.), эрсе (інгуш.), rosjanin (пол.), Rus : Ruska (славац.), Rus : Rusinja (славен.), russo : russa (парт.), ruso : rusa (ісп.), rus : rusoáică/ ruşi : rusoáice (рум.), Rus : Russa (катал.), ryss : ryska (швед.), russer (дац., нарв.), Rus : Russin (нідэр.), ruso (эсперанта), người Nga (в'ет), רוסי [Russi] : רוסיה [Russi'a]/ רוסים [Russim] : רוסיות [Russi'ot] (іўрыт.), orang Rusia (інданэз., малайск.), russo : russa (інтэрлінгва), روس [rus] (фарсі), ロシア人 [roshia-jin] (яп.), 俄羅斯人 [Èluósī rén] (кітайск.); Russian (анг.), Russe : Russin (ням.), Russe (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 153,655,000 у краінах былога СССР; уключна з 137,397,000 этнічных расейцаў, (1979), таксама 16,300,000 нерасейцаў, для якіх гэта родная мова; 70,000 у Арменіі; 475,000 у Азербайджане; 1,134,000 у Беларусі; 474,834 у Эстоніі; 372,000 у Грузіі; 6,227,000 у Казахстане; 916,000 у Кыргызстане; 861,600 у Латвіі; 344,000у Літве; 562,000 у Малдове; 237,000 у Таджыкістане; 349,000 у Туркменістане; 11,335,000 ва Ўкраіне; 1,661,000 ва Ўзбекістане; 360,000 у Нямеччыне; 450,000 - 500,000 у Ізраілі(1994); 334,615 у ЗША (1970); 31,745 у Канадзе (1971); 60,000 у Польшчы; 14,000 ва Ўругваі; 170,000,000 ва ўсіх краінах; 288,000,000 уключна з носьбітамі яе як другой мовы (1995 WA).

Лінгвістычная прыналежнасць: індаеўрапейскія/ славянскія/ усходнія/.

Дыялекты: паўднёвы, паўночны.

Каментар: Дзяржаўная мова. Дамінуючая мова ў Расейская федэрацыі, якая моцна ўплывае на лінгвістычную разнастайнасць у краіне ў бок яе змяншэння. Субэтнічныя групы: казакі, камчадалы (Камчатка), кержакі (Алтайскі, Пермскі край, Свярдлоўская і Чалябінская вобл.), калымчане, калымскія, пахатчане, пашанныя, ямскія (Якутыя), маркаўцы (Чукотка), паморы (Архангельская вобл.), сямейскія (Чыцінская вобл., Буратыя), каменшчыкі (Казахстан).

Каментар: Бярэ пачатак у 1806. Мае агульныя рысы з аўстрыйскай і французскай знакавымі мовамі.

Варыянты: Мухадская (бел.); Рутульский (рас.), Rutal (?), Chal (?); Rutul, Mukhad (анг.).

Назвы народа: рутулец : рутулка/ рутульцы, рутулы (бел.); мыхадбыр, мюхадар (саманазва); газалар, агъяхъар (цахур.); Rutul (анг.), Rutule (ням.), Routoul (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 20,000 Расеі (1993). Рутульскі і Ахтынскі (в. Хноў) раёны Дагестану, Нухінскі раён Азербайджану (вёскі Шын і Кайнар).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лезгінскія/.

Дыялекты: мухадскі (= уласна рутульскі), шыназскі, мюхрэхскі, іхрэкскі, барчынска-хноўскі.

Каментар: Безпісьмовая мова. У якасці літаратурнай выкарыстоўваецца лезгінская. Звычайна рутульцы не карыстаюцца саманазвай, а клічуць сябе паводле паселішча, у якім жывуць: шыназцы (сыназрабор), іхрэкцы (ирекдыбор), барчынцы (буджедбор), хноўцы (хинадбы) і г. д. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Агульная назва: Саамская (бел.), Саамский (рас.), Sápmi (саам.), Saami (эст.), Saame (фін.), Lapp (вуг.), Sämikiela (інары), Sāmu (лат.), Samisk (нарв.), Samiska (швед.), Sami (ісп.); Sami, Saami, Samic, Saam, Lappish, Lapp (анг.), Samisch (ням.).

Назвы народа: саам : саамка/ саамы (бел.); саамм (у Расеі), säemm (Фінляндыі), saapmie, saamie(у Швецыі), sabme (у Нарвегіі)(саманазвы); саамы, саами, лопари (рас.), ӈано (ненец.), лопар (комі.-зыран), lappalainen (фін.), same, lapp (швед.), finne (нарв.), laplane (эст.), laps (лат.), lapp (вуг.), Lapp (анг.), Lappe (ням.), Lapon (франц).

Варыянты: Саамская, Лапская, Акала, Бабінская (бел.); Akkalansaame (фін.), Áhkkil (саам.); Akkala, Akkala Saami, Babinsk (анг.), Kildinsamisch (ням.).

Назвы народа: бабінец : бабінка, бабінцы (бел.).

Колькасць і пашыранасць: 7 носьбітаў мовы з 100 насельніцтва. Паўднёвы захад Кольскага паўвострава.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ лапландскія/ цэнтральныя/.

Каментар: Нядаўна атрымала статус асобнай мовы. Блізкая да кольскай.

Варыянты: Саамская, Кільдынская, Лапская (бел.); Кильдинский (рас.), Kildininsaame (фін.); Kildin Saami, Kildin Lappish, Lapp, Saam (анг.), Kildinsamisch (ням.).

Назвы народа: кільдынец : кільдынка/ кільдынцы (бел.).

Колькасць і пашыранасць: 1,000 (1987 T. Salminen), каля 650 валодаюць мовай. 2,000 усіх саамаў у Расеі (1987 Swedish Saami Association).

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ лапландскія/ цэнтральныя/.

Каментар: Літаратурная мова. Свая пісьмовасць.

Варыянты: Саамская, Расейская саамская, Кольская, Лапская, Скольт, Скольцкая (бел.); Скольтский (рас.), Koltasaami (эст.), Kolttasaame (фін.), Nuorttalaškiela (інары), Nuortalašgiella (саам.), Skoltsamiska (швед.), Kolta (?), Koltta (?); Lopar, Skolt Saami, Skolt Lappish, Russian Lapp, Lapp, Saam, Skolt (анг.), Sami skolt (фран.).

Назвы народа:

Колькасць і пашыранасць: 500 у Расеі (1987 T. Salminen), толькі 20-30 валодаюць мовай; 500 у Фінляндыі; 1,000 ва ўсіх краінах. Поўнач і захад Кольскага паўвострава.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ лапландскія/ цэнтральныя/.

Дыялекты: іакангскі, нотвозерскі.

Каментар: Выкарыстоўваюць лацінскі алфавіт з дыякрытыкамі ў Фінляндыі. Займаюцца аленяводствам, рыбалоўствам, паляваннем. Хрысціяне.

Варыянты: Саамская; Тэрская; Лапская (бел.); Терский (рас.), Turjansaame (фін.), Ter Sami, Ter Saami, Ter Lappish, Lapp, Saam (анг.).

Назвы народа: тарья, тарья-саме (саманазва).

Колькасць і пашыранасць: 500 у Расеі (1987 T. Salminen), толькі 6 валодаюць мовай.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/ лапландскія/ цэнтральныя/.

Варыянты: Табасаранский (рас.), Ghumghum (?); Tabassaran, Tabasaran (анг.).

Назвы народа: табасаран : табасаранка/ табасараны, табасаранцы (бел.); табасаран, кабган (саманазва); табасаран : табасаранка/ табасараны, табасаранцы (рас.), табасарантæ (асец.), уханар (агул.); Tabasaran (анг.), Tabasarane (фран.), Tabasaran (ням.).

Колькасць і пашыранасць: 95,000 у Расеі; Хіўскі, Табасаранскі, Дэрбенцкі раёны Дагестану, галоўным чынам ў далінах рэк Рубас, Чырах-чай і карчаг-су. Самыя буйныя паселішчы - Хіў, Кандыг, Межгюль, Тураг, Сіртыч, Тыніт, Хучні, Аркіт, Дзюбек.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лезгінскія/.

Дыялекты: паўночны, паўднёвы.

Каментар: Пісьмо на аснове кірыліцы. У 1928-1938 на аснове лацінкі. Этнаграфічныя групы: паўднёвыя і паўночныя табасараны. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Булгара-татарская, Волжска-татарская (бел.); Татарча [tatarča] (татар.), Татарский (рас.), Tataars (нідэр.), Tatariska (швед.), Tártaro (ісп.), Tataari (фін.), Tatarca (тур.), Ταταρικά (грэц.); Tatar, Tartar (анг.), Tatarisch (ням.), Tatar (фран.).

Назвы народа: татарын : татарка/ татары (бел.); татар (саманазва); татарин : татарка/ татары (рас.), бигер (удм.), суас (мар.), печкас (мард.), татар (башк.), нугай (казах., каракалпац.), мангыт (калм.); Tatar, Tartar (анг.), Tatar (ням.), Tatare, Tartare (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 5,715,000 носьбітаў з 6,645,588 этнічнага насельніцтва (1989 ); 31,787 у Азербайджане; 3,102 у Грузіі; 328,000 у Казахстане; 70,000 у Кыргызстане; 80,000 у Таджыкістане; 40,434 у Туркменістане; 90,542 ва Ўкраіне; 468,000 ва Ўзбекістане; 5,000 у Латвіі; 4,000 у Эстоніі; 5,100 у Літве; 7,000 - 10,000 у ЗША; 1,000 у Кітаі (1990); 1,000 у Фінляндыі (1995); 8,000,000 ва ўсіх краінах (1995). У Татарстане, Башкірыі і ў суседніх рэгіёнах.

Лінгвістычная прыналежнасць: алтайскія/ цюркскія/ заходнія/ уральскія/.

Дыялекты: 1) сярэдні (гаворкі: нагорная і заказанская ў Татарстане; мензелінская ў Татарстане і Башкартастане; бірская ў Башкартастане; нукрат-глазаўская ў Кіраўскай вобл. і Удмуртыі; параньгінская ў Мырый Эл; гайнінская ў Пермскай і Свярдлоўскай вобл.; камышлінская ў Самарскай вобл. Некалькі гаворак сярэдняга дыялектук распаўсюджаны сярод татараў ў Разанскай, Чалябінскай, Курганскай, Арэнбургскай абл. і ў Башкартастане); 2) заходні (мішарскі)(гаворкі: сергачская ў Ніжагародскай вобл; чыстопальская ў Татарстане і Самарскай вобл.; дражаноўская ў Татарстане і Чувашыі; мелекеская ў Улянаўскай вобл; цемнікоўская на паўднёвым захадзе Мардовіі; кузнецкая ў Пензенскай і Саратаўскай вобл.; мардва-каратайская ў Татарстане; байкібашаўская ў Башкартастане; шарлыцкая ў Арэнбургскай вобл., стэрлітамацкая ў Башкартастане); 3) усходні (сібірскі): а) табола-іртышская дыялектная група (гаворкі: цюменская, табольская, забалотная, тэўрызская, тарская); б) барабінская; в) томская (гаворкі: калмацкая, эўштынска-чацкая).

Каментар: Літаратурная мова на аснове казанскага (сярэдняга) дыялекту. Усходнія татары падзяляюцца на табольска-іртышскіх, тарскіх, цюменскіх, барабінскіх, бухарскіх. Волга-ўральскія на казанскіх, касімаўскіх, мішараў, крашэнаў (праваслаўныя). Астраханскія на юртаўскіх, кундраўскіх, карагашаў. Каратаі -- этнічныя эрзя, якія перайшлі на татарскую. У пісьмовых помніках з 13 ст., пісьмовасць да 1927 г. была на аснове арабскай графікі, потым пісалі лацінкай, з 1939 перавялі на кірыліцу. Зараз зноў перайшлі на лацінку, што выклікала шмат шавіністычных заяваў з боку кіраўнічых колаў Расеі.

Варыянты: Тацкая; Джухурская (бел.); Татский (рас.), Bik (?), Juwri (?), Juhuri (?); Judeo-Tat, Judeo-Tatic, Jewish Tati, Dzhuhuric (анг.)

Назвы народа: тат : татка/ таты (бел.); тат (саманазва); тат (азер.), тат, татаг (асец.), Tat (анг.), Tate (ням.), Tate (франц.).

Колькасць і пашыранасць: 19,400 у Расеі (1989 перапіс); 10,000 - 24,000 у Азербайджане (1989); 40,000 у Ізраілі (1994); 71,000 ва ўсіх краінах. Дэрбент, Махачкала, Нальчык, Пяцігорск.

Лінгвістычная прыналежнасць: індаеўрапейскія/ інда-іранскія/ іранскія/ заходнія/ паўднёва - заходнія/ тацкія/.

Дыялекты: дэрбенцкі.

Каментар: Іншая назва носьбітаў -- горскія габрэі. Літаратурная. Пісьмовасць на аснове кірыліцы. Зараз пачалі ўжываць юдэйскі алфавіт. Два разы на тыдзень радыёперадачы. Юдаісты.

Варыянты: Тындынская (бел.); Tindi, Tindal, Tindin (анг.).

Назвы народа: тындал : тындалка/ тындалы, тындынец : тындынка/ тындынцы (бел.); идери (саманазва); тиндал : тиндалка/ тиндалы (тиндинцы) (рас.), тӀиндерабай (карат.), линдиди (гадабер.), индирал (ботліх.), идери (багулал.), лъилъидидо (ахвах.), тӀиндидирал (анд.); Tindi, Tindal, Tindin (анг.), Tindine (ням.), Tindi (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 6,000 у Расеі. Раней лічыліся часткай аварцаў. Цумадынскі (в. Тынды (Ідары/Іды), Ангіда, Акнада, Эчэда, Тысі), Кызылюртаўскі і Хасавюртаўскі раёны Дагестану.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ авара-андыйскія/ андыйскія/.

Дыялекты: тындынскі, акнадска-ангідскі.

Каментар: Безпісьмовая мова. У якасці літаратурнай выкарыстоўваецца аварская. У 1944 частка была пераселена ў Чачэнію. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Вацяцкая (бел.); Удмуртский (рас.), Udmurtiska (швед.), Udmurt (парт.), Udmurdi (эст.), Udmurtti (фін.), Udmurt (вуг.), Udmurtu (лат.); Udmurt, Votiak, Votyak (анг.), Udmurtisch (ням.), Oudmourte (фран.).

Назвы народа: удмурт : удмуртка/ удмурты (бел.); удмурт, вудмурт, одмурт, одморт, удморт, утморт, укморт, окморт, урморт, уртморт (саманазвы); вотяк, удмурт (рас.), ары, аряне, арские люди (уст. рас.), удмурт (комі-зыр, комі-перм.), одо, одо-мари, одо-марий (мар.), ар, удмурт (татар., башк., чуваш.), votják, udmurt (вуг.), udmurtti, votjakki (фін.); Udmurt, Votiak, Votyak (анг.), Udmurte, Wotjake (ням.), Oudmourte, Votiak (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 550,000 гавораць на мове з 750,000 этнічнага насельніцтва (1989); 15,786 у Казахстане. Удмуртыя і прылеглыя раёны.

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ пермскія/.

Дыялекты: 1) паўночны (Ярскі, Глазоўскі, Краснагорскі, Юкаменскі, Балезінскі, Кезскі, Ігрынскі, Дэбескі р-ны Удмуртыі і ў суседніх раёнах Кіраўскай вобл.); 2) паўднёвы: цэнтральная гаворка (Алнашскі, Грахоўскі, Кіясаўскі, часткова Мажгінскі і Малапургінскі р-ны Удмуртыі), перыферыйна-паўднёвая гаворка (Баўлінскі, Кукморскі, Мамадышскі р-ны Татарстану, Мары-Турэкскі р-н Марый-Эл, Малмыжскі р-н Кіраўскай вобл, Янаульскі, Калтасінскі, Бураеўскі, Татышлінскі р-ны Башкартастану, Куедынскі р-н Пермаскага краю і Краснауфімскі р-н Свярдлоўскай вобл.), сярэдзінная гаворка (Селцінскі, Сюмсінскі, Вавожскі, Шарканскі, Якшур-Бадзьінскі, Заўялаўскі, часткова Мажгінскі і Малапургінскі р-ны Удмуртыі); 3) бесермянскі (Балезінскі, Глазоўскі, Ярскі, Юкаменскі р-ны Удмуртыі і Слабодскі р-н Кіраўскай вобл.).

Каментар: Літаратурная мова. У 1775 створаная першая граматыка, але не атрымала распаўсюджання. Пісьмовасць створана ў 18-м ст. Першыя запісы на удмурцкай датуюцца 30-мі гадамі 18 ст. на аснове кірыліцы. Адрозніваюцца дзве этнічныя групы: паўднёвая і паўночная. Бесермяне -- татары, якія перайшлі на удмурцкую мову. Удмурты захавалі памяць аб племянным і родавым падзеле. Паўночныя удмурты адносяць сябе да племені ватка, паўднёвыя і і заходнія - да племені келмез. Унутры кожнага племені адрозніваюцца па родавай прыналежнасці, называюць сябе паводле імені рода (воршуда). Усяго вядома каля 70 воршудных груп.

Варыянты: Українська (укр.), Украинский (рас.); Ukrainian (анг.), Ukrainien (фран.), Ukrainisch (ням.). Іншыя назвы гл. Украіна.

Назвы народа: украінец : украінка/ украінцы, хахол : хахлуха/ хахлы (разм., абраж.)(бел.); українець : українка/ українці (саманазва); украинец : украинка/ украинцы (рас.); Ukrainian (анг.), Ukrainien : Ukrainienne (фран.), Ukrainer : Ukrainerin (ням.). Іншыя назвы гл. Украіна.

Колькасць і пашыранасць: 4,363,000 у Расеі; 41,000,000 ва ўсіх краінах. Краснадарскі і Стаўрапольскі краі, прылеглыя да Ўкраіны вобл., Сібір і Далёкі Ўсход.

Лінгвістычная прыналежнасць: індаеўрапейскія/ славянскія/ усходнія/.

Каментар: Этнічна ўкраінскімі з'яўляецца значная частка насельніцтва Краснадарскага і Стаўрапольскага краёў, але жыхары гэтых рэгіёнаў у асноўным атаясамліваюць сябе з расейцамі. Украінцы трэцяя па колькасці народнасць Расеі. Гл. Украіна.

Варыянты: Суомі, Чухонская (бел.); Финский, Чухонский (рас.), Suomi (фін.); Finnish, Suomi (анг.), Finnois (фран.), Finnisch (ням.). Іншыя назвы гл. Фінляндыя.

Назвы народа: фін : фінка/ фіны (бел.); suomi, suomalainen/ suomalaiset (саманазва); финн, чухна, чухонец (рас.); Finn (анг.), Finne (ням.), Finnois (франц.). Іншыя назвы гл. Фінляндыя.

Колькасць і пашыранасць: 47,100 у Расеі; 18,400 у Карэліі; 11,800 у Ленінградскай вобласці (фіны-інгерманландцы); 5,500 у Санкт-Пецярбургу; 4,700,000 у Фінляндыі; 6,000,000 ва ўсіх краінах (1995).

Лінгвістычная прыналежнасць: уральскія/ фіна-вугорскія/ фіна-пермскія/ фіна-чэрэміскія/ фіна-мардоўскія/ фіна-лапландскія/фінскія/.

Каментар: У 1930-х гадах шмат фінскага насельніцтва было рэпрэсавана і шмат з'ехала ў Фінляндыю. Зараз назіраецца працэс адраджэння нацыянальнай свядомасці. Гл. Фінляндыя.

Варыянты: Хваршинский (рас.); Khvarshi, Khwarshi, Khvarshin (анг.).

Назвы народа: хваршын : хваршынка/ хваршыны (хваршынцы) (бел.); акьилько, атлилько (саманазва); хваршин : хваршинка/ хваршины (хваршинцы) (рас.), хъваршиди (карат., гадабер.), хваршиди (багулал.), хъвашидо (ахвах.), хъваршинидирал (анд.); Khvarshi, Khwarshi, Khvarshin (анг.), Chwarschine (ням.), Khwarchi (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 2,000 (1989). Цумадынскі раён Дагестану (в. Хваршы, Ханох, Квантлада, Сантлада, В. і Н. Інхаквары, Хвайні).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ цэзкія/.

Дыялекты: хваршынскі, інхакварынскі.

Каментар: Безпісьмовая мова. Аварская -- літаратурная. Раней лічыліся часткай аварцаў. Мусульмане-суніты.

Варыянты: Old Church Slavonic(анг.).

Колькасць і пашыранасць: Мёртвая.

Лінгвістычная прыналежнасць: індаўрапейскія/ славянскія/ паўднёваславянскія/ усходнія/.

Каментар: Ужываецца ў службах у праваслаўных. Ёсць некалькі варыянтаў (сербскі, расейскі і г.д.).

Варыянты: Цахурский (рас.), Tsaxur (?), Caxur (?); Tsakhur (анг.).

Назвы народа: цахур : цахурка/ цахуры (цахурцы) (бел.); йихъбы (саманазва); цахур : цахурка/ цахуры (цахурцы) (рас.), цахеребир (рутул.); Tsakhur (анг.), Tsachure (ням.), Tsakhur (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 7,000 у Расеі; 13,000 у Азербайджане (1989); 20,000 ва ўсіх краінах. Рутульскі раён Дагестану (в. Аттал, Баш-Калял, Баш-Мухах, Гельмец, Джыных, Корш, Мікік, Мішлеш, Муслах, Сюгют, Хіях, Цахур).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ лезгінскія/.

Дыялекты: цахурскі, гельмецкі, сапунчынскі.

Каментар: Алфавіт на аснове лацінскага пісьма. Літаратурная. 25% валодаюць расейскай мовай і амаль усе азербайджанскай. Таксама гл. Турцыя і Азербайджан.

Варыянты: Цыганская, Валашская, Влашская (бел.); Romani, Vlach (анг.)

Назвы народа: цыган : цыганка/ цыгане (бел.).

Колькасць і пашыранасць: 10,000 калдэрашаў у Расеі , Украіне, Малдове; 200,000-250,000 у Румыніі; 5,000- 6,500 у Нямеччыне.10,000 у Францыі; 1,500,000 ва ўсіх краінах (1986). Таксама у: Вугоршчыне, Балгарыі, Босніі і Герцагавіне, Грэцыі, Польшчы, Славакіі, Партугаліі, Іспаніі, Швецыі, Нарвегіі, Францыі, Беларусі, Італіі, Нідэрландах, Аргентыне, Бразіліі, Калумбіі, ЗША, Украіне, Англіі, Расеі.

Лінгвістычная прыналежнасць: індаеўрапейскія/ інда-іранскія/ інда-арыйскія/ цэнтральная зона/ цыганскія/ валашскія/.

Дыялект: калдэраш.

Варыянты: Дыдойская, Цунтынская (бел.); Цезский, Дидойский (рас.), Cez (?); Dido, Tsez, Tsuntin (анг.).

Назвы народа: цэз : цэзка/ цэзы, дыдоец (дыдой) : дыдойка/ дыдойцы, цунтынец : цунтынка/ цунтыны (цунтынцы) (бел.); дидои, цези (саманазва); цӀунтӀал (авар.), цӀуйди (гадабер.), цӀутӀадо (ахвах.), дидовдирал (анд.), [дідо, дідоелебі] (груз); Dido, Tsez (анг.), Tsese (ням.), Tsèze (фран.).

Колькасць і пашыранасць: Каля 8,000 у Расеі. У Цунтынскім і часткова Цумыдынскім раёнах Дагестану. Таксама ў Грузіі і ва Ўсходняй Турцыі.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ цэзкія/.

Дыялекты: 1) цэзкі: кідэрынская, шаітлінская, асахская, шапіхская гаворкі); 2) сагадынскі.

Каментар: Безпісьмовая мова. Літаратурная мова -- аварская. Некаторыя даследчыкі лічаць субэтнічнай групай аварцаў.

Варыянты: Чамалінская (бел.); Чамалинский (рас.); Chamalal, Chamalin (анг.).

Назвы народа: чамалал : чамалалка/ чамалалы (чамалальцы), чамалінец : чамалінка/ чамалінцы (бел.); чам-ига (саманазва, 'сухая курага'); чамалал : чамалалка/ чамалалы (чамалальцы), чамалинец : чамалинка/ чамалинцы (рас.), чӀамалал (авар., гадабер.), чӀамади (карат., багулал.), чӀамало (ахвах.), чӀчӀамалол (анд.); Chamalal, Chamalin (анг.), Tschamaline (ням.), Tchamalal (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 9,500 (1998). 7,200 у Дагестане. Цумадынскі раён Дагестану на левым беразе р. Андыйскае Кайсу ў паселішчах В. Гаквары, Н. Гаквары, Агвалі, Цумада, Рычаганік, Гадыры, Гігатль, Кванхі. Таксама ў Чачэніі (2,1 тыс. чал.).

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ авара-андыйскія/ андыйскія/.

Дыялекты: гакварынскі (верхнегакварынскі, ніжнегакварынскі), гігатлінскі (гадырынскі, гігатлінскі).

Каментар: Безпісьмовая мова. Аварская выкарыстоўваецца як літаратурная. Раней лічыліся часткай аварцаў. Мусульмане-суніты, шафііты.

Варыянты: Чэчэнская (бел.); Чеченский (рас.), Нохчийн мотт / Noxçiyn mott [noẖčijn mott] (чачэн.), Tsjetsjeens (нідэр.), Cecenă (рум.), Tšetšeeni (фін.); Chechen (анг.), Tschetschenisch (ням.), Tchétchène (фран.).

Назвы народа: чачэнец : чачэнка/ чачэнцы, чэчэнец : чэчэнка/ чэчэнцы (бел.); нохчо/ нохчий (саманазва); чеченец : чеченка/ чеченцы (рас.), цæцæн/ цæцæйнаг (асец.), шəшəн (кабард.), чачан (абаз.), шешен (нагайск.), нохчо/ нохчи (інгуш.), мычыгъыш (кумыц.), бутурул, буртиял, чачанал, чачанади (авар.), чечапади, къиялади (багулал.), бутурул (анд.), мичихичлан, чачен (дарг.), [чечені, кісті] (груз.); Chechen (анг.), Tschetschene (ням.), Tchétchène (фран.).

Колькасць і пашыранасць: 944,600 носьбітаў; 8,000 у Турцыі (1996); 3,000і Іярданіі (1993); 1,000,000 ва ўсіх краінах; 735,000 у Чачэніі і Інгушэціі. Сталіца Чачэніі -- Syelzha Ghaala (Грозны). Таксама ў Дагестане, Стаўрапольскім краі, Паўночнай Асеціі, Калмыкіі, у абласцях Валгаградскай, Астраханскай, Саратаўскай, Цюменскай, г. Маскве, Казахстане (49,5 тыс.), Кыргызстане (2,6 тыс.), ва Ўкраіне (1,8 тыс.), Іярданіі (5 тыс.), Грузіі.

Лінгвістычная прыналежнасць: каўказскія/ паўночнакаўказскія/ нахка-дагестанскія/ нахскія/ чачэна-інгушскія/.

Дыялекты: пласкастны, акінскі, чэберлоеўскі, мелхінскі, ітумкалінскі, галанчожскі, кістынскі.

Каментар: Найвялікшая паўночнакаўказская мова. Мае статус літаратурнай. Вывучаецца ў школах. Ужываецца на радыё, у газетах. З 1944 да 1957 г. разам з інгушамі былі дэпартаваны ў Казахстан і Сібір. Тады загінула блізу паловы народа. Пазней чачэнцам была вернута не ўся этнічная тэрыторыя. Зараз ідзе другая за апошнія 15 год вайна з Расеяй за незалежнасць. Чачэнцы з'яўляюцца часткай вайнахскай этнічнай супольнасці разам з інгушамі і бацбійцамі. Часам да чачэнцаў залічаюць карабулакаў, ці арстхойцаў, і акінцаў, якія хутчэй з'яўляюцца асобнымі вайнахскімі народамі. Чачэнцы дзеляцца паводле геаграфічных абласцей: Нахчымохк, горная частка Ламмохк, плоскасць, ці ўнутраная Чачня (Чьо), і Прыцерачча (Терк-йисте). Часам их дзеляць на горных (ламрой) і раўнінных (охьаранах). Таксама існуе падзел на тэйпы (тайпы): Нахчымохк (Ичкерия), Чэберлой (ЧӀаберлой), Шатой (Шуото), Шарой, Малхіста (Маьлхи), Майсты.