Заходнепалеская мова
/ А. Вабішчэвіч /
Асвета на Палессі ў 1921-1939 гадах
Пасля ўключэння заходнепалескага рэгіёна (як
і ўсіх заходнебеларускіх зямель) у 1921 г. у склад Польшчы востра паўсталі
праблемы развіцця асветы. На польскія ўлады ўскладвалася вялікая адказнасць
у справе ліквідацыі непісьменнасці і малапісьменнасці, разгортвання сеткі
навучальна-выхаваўчых устаноў. Статыстычныя звесткі сведчаць аб тым, што ў
Палескім ваяводстве паказчык непісьменных быў большым, чым у іншых ваяводствах.
У 1921 г. тут непісьменнасць складала 71% (у гарадах - 37,7%, У палескіх вёсках
- 78,1%). Такім чынам, адчувалася моцная дыспрапорцыя ў адукацыйным роўні
паміж гарадскім і вясковым насельніцтвам. Назіралася розніца ў адукацыі мужчын
і жанчын. У Палескім ваяводстве непісьменнасць сярод мужчын складала 60,6%,
а сярод жанчын - 80,6%. Для параўнання: у Польшчы непісьменнасць складала
33%, толькі 35,7% жанчын не ўмелі чытаць і пісаць1.
Адсутнічала на Палессі і разгалінаваная сетка школаў. На 125 км. кв. была
адна пачатковая школа (самы нізкі паказальнік у тагачаснай Польшчы). Нават
школы, якія існавалі, не адпавядалі элементарньш патрабаванням. 3-за ваенных
разбурэнняў складаным было іх матэрыяльна-фінансавае становішча. Востра адчуваўся
недахоп кадраў настаўнікаў. У 1921/22 навучальным годзе ў Палескім ваяводстве
толькі 10% настаўнікаў мелі адпаведную кваліфікацыю. У гэтым навучальным годзе
планавалася адчыніць 607 школаў, але функцыянавала толькі 356 (разам з прыватнымі),
дзе 457 настаўнікаў навучалі 17 400 вучняў. На аднаго настаўніка прыпадала
прыкладна 38 дзяцей2.
Заходнебеларуская рэчаіснасць была такой - школьная сфера ператварылася ў
дзейсны інструмент ажыццяўлення нацыянальнай палітыкі польскіх уладаў. У дзейнасці
школьнай адміністрацыі пераважалі не столькі цывілізатарскія, колькі палітычныя
матывы. У дачыненнях да няпольскіх школаў шырока выкарыстоўваліся паліцэйска-адміністрацыйныя
меры. Зачыняючы беларускія школы, польскія ўлады спасылаліся быццам на нізкі
ровень навучальна-выхаваўчага працэсу, недастатковую кваліфікацыю педагагічных
работнікаў, недахоп беларускамоўных настаўнікаў, слабую матэрыяльную падтрымку
з боку насельніцтва і г.д. Закон "Аб мове і арганізацыі школьнай справы
для нацыянальных меншасцяў" ад 31 ліпеня 1924 г. ніколькі не аслабіў
пазіцыі польскіх школаў. Дзякуючы дзяржаўнай падтрымцы іх колькасць павялічвалася.
У 1925/26 навучальным годзе ў Палескім ваяводстве дзейнічалі 764 дзяржаўныя
школы, з іх 753 - польскія3.
Немалое значэнне польскія ўлады надавалі кадраваму пытанню. У навучальныя
ўстановы накіроўваліся пераважна настаўнікі-палякі, ураджэнцы заходніх ці
паўднёвых рэгіёнаў II Польскай рэспублікі. Па стану на снежань 1926 г. у настаўніцкім
корпусе дзяржаўных пачатковых школаў Палескай акругі (акрамя Палескага ваяводства
ўключала яшчэ Баранавіцкі, Нясвіжскі, Стаўбцоўскі паветы Навагрудскага ваяводства)
палякі складалі 86,5% у Драгічынскім і Нясвіжскім паветах, 88,7% - у Пружанскім
і Столінскім, 92% - Баранавіцкім, 92,8% - Кобрынскім, 94,8% - Брэсцкім, 95%
- Косаўскім, 98,9% - Пінскім4.
Татальнае насаджэнне польскіх школаў не магло не выклікаць негатыўнай рэакцыі
няпольскага насельніцтва. Пасля прыняцця згаданага закона "Аб мове..."
і дадатковага распараджэння Міністэрства веравызнанняў і грамадскай асветы
ад 7 студзеня 1925 г. у Палескім ваяводстве, як і ў іншых землях Заходняй
Беларусі, таксама абудзіўся рух за адкрыццё нацыянальных школаў. Ужо да сакавіка
1925 г. бацькі падалі школьным інспектарам 2536 заяў аб навучанні дзяцей па-беларуску5.
Найбольш такіх дэкларацый склалі жыхары Косаўскага і Пружанскага паветаў.
Мясцовая адміністрацыя ўсяляк гэтаму перашкаджала. У Косаўскім павеце так
і не было задаволена жаданне мясцовага насельніцтва аб адкрыцці 22 беларускіх
школаў. У цэлым з-за моцнага супраціўлення паліцэйска-адміністрацыйнага апарату
рэальныя вынікі барацьбы за беларускія школы былі нязначныя. 3 1925/26 па
1927/28 навучальныя гады колькасць дзяржаўных пачатковых школаў з беларускай
мовай навучання ў Палескай акрузе павялічылася з 2 да 7, польска-беларускіх
- з 6 да 76.
3 усталяваннем у 1926 г. у Польшчы санацыйнага рэжыму Ю. Пілсудскага ідэалагічныя
і палітычныя аспекты ў школьнай палітыцы ўзмацніліся. Аднак ажыццявіць на
практыцы асіміляцыйныя планы было не так проста, бо вялікага размаху дасягнуў
заходнебеларускі нацыянальна-вызваленчы рух.
Хоць колькасць школаў у Палескім ваяводстве няўхільна павялічвалася - у 1928/29
навучальным годзе іх было 1019, дзе вучылася 92 925 вучняў, працавала 1845
настаўнікаў7, аднак гэта не задавальняла
цалкам патрэбы рэгіёна. Павольна разгортвалася сетка навучальных устаноў у
"бясшкольных акругах". Толькі ў Брэсцкім павеце налічвалася ў 1926
г. 26 такіх акругаў. Падобная сітуацыя была ў Пінскім, Столінскім і Лунінецкім
паветах. Значная частка дзяцей сялян была пазбаўлена магчымасці атрымаць нават
пачатковую адукацыю. Паводле дадзеных перапісу насельніцтва 1931 г., у Палескім
ваяводстве непісьменныя ва ўзросце больш за 10 гадоў складалі 50% насельніцтва8.
Аднак гэта таксама сведчанне і пэўных станоўчых вынікаў ліквідацыі непісьменнасці.
Ровень непісьменнасці жыхароў Палесся знізіўся да 16,1% у гарадах і 53,9%
- у вёсках.
Супраць паланізацыі школьнай сістэмы на Палессі выступілі найперш беларускія
і ўкраінскія культурна-асветніцкія арганізацыі. Наяўнасць добра заканспіраванай
сеткі мясцовых арганізацый Беларускай сялянска-работніцкай Грамады дазволіла
нават пасля яе разгрому разгарнуць у 1927-1932 гг. работу гурткоў Таварыства
беларускай школы. У Косаве была створана акруговая ўправа ТБШ, якая ахапіла
дзейнасцю Косаўскі і Пружанскі паветы.
Гурткі ТБШ наладжвалі лекцыі, аматарскія прадстаўленні, вечарыны. Разгорнутая
ў канцы 1929 г. кампанія па зборы подпісаў аб адкрыцці беларускіх школаў з-за
наўмысных абмежаванняў уладаў не дала станоўчых вынікаў. ТБШ здолела ўсё-такі
стварыць сетку сваіх структурных адзінак. У 1930 г. у Палескім ваяводстве
дзейнічалі 58 гурткоў (1088 членаў), 1932 г. - адпаведна 51 (1048)9.
Болын за ўсё іх было ў Косаўскім і Пружанскім паветах. Некалькі гурткоў працавала
на Піншчьше.
Рабіліся спробы стварыць акруговую ўправу ТБШ у Пружанах, але безвынікова.
Польскія ўлады не дазволілі адчыніць беларускую гімназію ў Пінску. Толькі
пасля забароны акруговай управы ў Косаве спынілася культурна-асветніцкая дзейнасць
Таварыства ў Палескім ваяводстве. Менавіта гэтая арганізацыя разам з некалькімі
гурткамі Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры (апошні з іх быў зачынены
ў 1931 г. у Бярозе-Картузскай) настойліва абараняла нацыянальна-культурныя
інтарэсы беларускага насельніцтва.
Традыцыі ўкраінскага культурна-асветніцкага руху на Палессі падтрымлівала
таварыства "Просвіта". Яно было зарэгістравана ў Брэсце ў сакавіку
1923 г. намаганнямі пасла В.Дзмітрыюка. Паводле статута, мэтай арганізацыі
з'яўлялася "развіццё асветы і ўздым культурнага становішча ўкраінскага
насельніцтва Палесся"10. Таварыства
адразу ж разгарнула шырокую дзейнасць: адчыніла бібліятэкі-чытальні, драмгурткі
ў Брэсцкім, Кобрынскім, Сарненскім і іншых паветах, арганізавала хор, рыхтавалася
да адкрыцця ў Брэсце ўкраінскай гімназіі. У снежні 1923 г. у в. Дзмітравічы
Брэсцкага павета пачаў працаваць філіял дабрачыннага таварыства "Рідна
хата", у 1924 г. у Брэсце - прыватная 7-класная ўкраінская школа.
Ажыўленне ўкраінскага культурна-асветніцкага руху на Палессі моцна напалохала
польскія ўлады. Сведчанне таму - вытрымка са справаздачы Палескага ваяводскага
ўпраўлення аб грамадска-палітычнай сітуацыі ў чэрвені 1923 г.: "Акцыя
ўкраінскіх дзеячаў супраць польскай пачатковай школы падтрымліваецца ўкраінскім
насельніцтвам, у некаторых мясцовасцях падае на добрую глебу" 11.
Наступны дакумент - справаздача Корпуса аховы памежжа (ДОК-ІХ) за 1923 г.
- таксама пацвярджае, што "Просвіта" стала рэальнай перашкодай на
шляху паланізатараў: "...Акрамя бальшавіцкай агітацыі, на дадзенай тэрыторыі
ўсё больш пашыраецца агітацыя з боку ўкраінскай арганізацыі "Просвіта"
(украінскія самасційнікі), якія пад выглядам арганізацыі кааператываў аб'ядноўваюцца
ў розных месцах тутэйшай акругі... Гэты рух больш небяспечны, чым бальшавізм,
бо яго кіраўнікамі з'яўляюцца людзі інтэлігентныя, пераважна з вышэйшай адукацыяй.
...Чым далей на поўдзень, тым мацней дзейнасць "Просвіты"..."12
Утворанае ў кастрычніку 1926 г. Украінскае сялянска-рабочае сацыялістычнае
аб'яднанне (Сельроб) таксама настойліва выступала ў абарону нацыянальных правоў
украінскага насельніцтва. Сельроб паступова стварыў сетку гурткоў у Брэсцкім,
Кобрынскім, Драгічынскім, Пінскім, Столінскім, Камень-Кашырскім і Сарненскім
паветах Палескага ваяводства. Актывісты Сельроба дабіваліся адкрыцця ўкраінскіх
школаў. Яны актыўна выкарыстоўвалі легальныя магчымасці работы ў "Просвіце".
У сваю чаргу гэта дазволіла "Просвіце" стварыць уласную сетку гурткоў
- у 1928 г. іх налічвалася 112 (1601 чалавек), 1929- 127 (1754 челавекі) у
Брэсцкім, Кобрынскім, Драгічынскім, Пінскім, Столінскім і Пружанскім паветах13.
Эфектыўна працавалі павятовыя ўправы ў Брэсце і Кобрыне. У Брэсце былі арганізаваны
агульнаадукацыйныя і кааператыўныя курсы. Актывісты-ўкраінцы стваралі на месцах
кааператывы, цэнтры нацыянальнай культуры ("Рідна хата"). Самадзейныя
мастацкія калектывы наладжвалі тэатральныя пастаноўкі. Да пачатку 1929 г.
удалося адкрыць 127 бібліятэк-чытальняў.
Рэпрэсіі з боку польскіх уладаў падрывалі моц "Просвіты". У 1930
г. ацалелі толькі 79 гурткоў (1534 чалавекі), на наступны год - 56 (1031 чалавек)14.
Пазіцыі гэтай легальнай культурна-асветніцкай арганізацыі таксама аслабляліся
палітычным экстрэмізмам дзеячаў КПЗБ. Пад націскам польскай паліцыі кіраўнік
"Просвіты" на Палессі А. Базылевіч 1 чэрвеня 1932 г. зачыніў 30
бібліятэк-чытальняў - "ачагоў камунізма". У 1933 г. былі ліквідаваны
ўсе вясковыя бібліятэкі-чытальні "Просвіты" - засталася толькі 1
у Брэсце. Такі ж лёс напаткаў і гурткі - засталіся толькі 2. Фактычна з гэтага
часу дзейнасць "Просвіты" ў Палескім ваяводстве прыйшла ў заняпад.
Крытычным заставалася становішча адзінай украінскай школы ў Брэсце.
Абмежаванні і пераследы ў галіне адукацыі зазнала і руская меншасць на Палессі.
У 1921 г. у Брэсце намаганнямі мясцовага аддзялення Рускага дабрачыннага таварыства
была адчынена руская гімназія. Як узгадвае М. Мантвілаў, які там вучыўся,
руская пачатковая школа і гімназія аказаліся безабароннымі перад свавольствам
польскіх уладаў. У 1928/29 навучальным годзе школьныя чыноўнікі запатрабавалі
пад пагрозай закрыцця гімназіі займець уласны будынак. Дзякуючы маральнай
і матэрыяльнай падтрымцы Рускага Дабрачыннага Таварыства, мясцовага рускага
насельніцтва, праваслаўнай брацкай царквы, якая дала бясплатна участак зямлі,
новы будынак гімназіі быў узведзены летам 1930 г.15
Руская гімназія ў Брэсце з'яўлялася своеасаблівым нацыянальна-культурным цэнтрам.
У гімназіі працавалі літаратурны, гістарычны, фізічны гурткі, гурток прыродазнаўства
"Зялёныя сябры", аматараў-фатографаў. Гімназісты мелі сваю скаўцкую
арганізацыю, займаліся мастацкай самадзейнасцю, выдавалі часопіс "Проблескн".
У 1935/36 навучальным годзе ў яе 6 класах вучыўся 141 вучань. Усяго ж у 1921-1939
гг. у рускай гімназіі і пачатковай школе ў Брэсце вучылася 8-8,5 тыс. чалавек'
16.
У 1930/31 навучальным годзе ў Палескім ваяводстве статус дзяржаўных акрамя
польскіх мела 1 беларуская, 10 польска-беларускіх пачатковых школаў. У 30
польскіх школах вывучалася беларуская мова. Дзейнічалі некалькі польска-ўкраінскіх
школаў. Аднак да сярэдзіны 1930-х гг. сітуацыя з няпольскай адукацыяй значна
пагоршылася - беларускія, украінскія школы зніклі наогул, а польскія навучальныя
ўстановы сталі панавальнымі17.
Няпольскае насельніцтва вымушана было ўтрымліваць прыватныя школы. Гэты тып
устаноў адукацыі знаходзіўся пераважна ў руках яўрэйскай нацыянальнай меншасці.
У 1921 г. у Палескім ваяводстве было 32 прыватныя школы, што складала 8,9%
ад агульнай колькасці школаў18. Да
1926 г. лічба прыватных школаў узрасла да 6119
У 1928 г. іх было 65, з іх 7 - з польскай мовай выкладання, 8 - з польскай
мовай, дзе іўрыт вывучаўся як прадмет, 18 - з выкладаннем на іўрыце, 13 -
на ідыш, 10 - з выкладаннем на ідыш, а польская мова і іўрыт - прадметы, 2
- з вучобай на іўрыце, ідыш - прадмет, 5 - з выкладаннем па-польску, а іўрыт
і ідыш - прадметы, 2 - з выкладаннем па-руску, дзе вывучалі польскую і ўкраінскую
мовы20. Да 1937 г. лік прыватных школаў
у Палескім ваяводстве дасягнуў 166 (12,5% ад агульнай колькасці)21.
Безумоўна, што яны не маглі задаволіць адукацыйныя патрэбы мясцовых жыхароў.
Утворанае ў 1921 г. "Аб'яднанне яўрэйскіх школаў" займалася пачатковымі
і сярэднімі школамі для яўрэйскіх дзяцей на іўрыце. У Пінску і іншых гарадах
пачалі стварацца аддзяленні яўрэйскага культурна-асветніцкага таварыства "Тарбут"
("Культура"). 3 1922 г. у Пінску існавала яўрэйская прыватная гімназія
з выкладаннем на іўрыце. Там жа былі адчынены дзве 7-класныя школы, куды прымалі
яўрэйскіх дзяцей 7-8-гадовага ўзросту. У 1934 г. у Палескім ваяводстве налічвалася
яшчэ 28 пачатковых школаў з выкладаннем на іўрыце, 9 дзіцячых садкоў22.
Акрамя агульнаадукацыйных дзейнічалі таксама яўрэйскія рэлігійныя школы -
хедары, талмудторы, школы "Бет-Якаў" для дзяўчат і ешыботы для хлопцаў.
У Пінску працавалі прыватныя пачатковыя рэлігійныя школы -- 2 талмуд-торы
(2-класная, дзе штогод вучылася да 200 вучняў, і 4-класная, дзе было больш
за 120 вучняў), 8-класныя "Хайраў" і "Тушыя"23.
Рэгулярна наладжваліся рэлігійныя курсы.
Становішча яўрэйскіх прыватных школаў было складаным. Яны ўтрымліваліся за
кошт платы за вучобу, невялікіх субсідый магістрата i ахвяраванняў яўрэйскага
насельніцтва. Нярэдка навучанне праводзілася ў непрыстасаваных памяшканнях.
Адчуваўся недахоп падручнікаў. Так, y 8-класнай школе "Хайрэў" y
Пінску на 120 вучняў y бібліятэцы было ўсяго 75 кнігаў24.
У 1930-я гт. польскія ўлады не здолелі карэнным чынам выправіць сітуацыю ў
галіне адукацыі на Палессі. Аб слабым матэрыяльна-тэхнічным забеспячэнні школаў
сведчыць справаздача Таварыства развіцця ўсходніх зямель. У 1936 г. на Палессі
з 236 тыс. дзяцей школьнага ўзросту толькі 183 тыс. вучыліся, астатнія (23%)
не былі ахоплены школьным навучаннем. 3 тых, што хадзілі ў школу, каля 50%
вучыліся ў неадпавядальных для вучобы умовах, бо адсутнічала дастатковая колькасць
настаўнікаў, не хапала школьных будынкаў i жылля для настаўнікаў. 3 1200 будынкаў
820 былі арэндаванымі. Больш за 200 будынкаў мелі ўмовы ніжэй элементарных
патрабаванняў.
У 1935/36 навучальным годзе ў Брэсцкай школьнай акрузе дзейнічала 25 прафесійных
школаў (2444 навучэнцы), з ix большасць - прыватныя (заснаваны грамадскімі
арганізацыямі i прыватнымі асобамі). Толькі 4 сельскагаспадарчыя школы мелі
дзяржаўны статус. Гэты тып навучальных устаноў таксама быў слаба забяспечаны
адпаведнымі ўмовамі.
Як адзначалася ў згаданай справаздачы, без фінансавай падтрымкі дзяржавы ні
гміны, ні Таварыства дапамогі будаўніцтву грамадскіх пачатковых школаў не
маглі тады карэнным чынам выправіць становішча: "Пры далейшым падтрыманні
цяперашняга тэмпу інвестыцый Палескае ваяводства толькі праз 140 гадоў ...
дасягне цяперашняй гушчыні брукаваных дарог Варшаўскага ваяводства..."25
Сцвярджалася, што ўкладванне інвестыцый y заходнепалескі рэгіён мае не толькі
сацыяльна-эканамічнае, але i палітычнае значэнне: "Жыхары Палесся ў пераважнай
масе (63%) не ўсведамляюць сябе нацыянальна, не адчуваюць сябе ні ўкраінцамі,
ні беларусамі, застаючыся палешукамі, г. зв. "тутэйшымі"... Каб
паляшук не паддаваўся падрыўным антыдзяржаўным уплывам, не ўкраінізаваўся,
беларусізаваўся, мы павінны яго звязаць з дзяржавай матэрыяльнымі i духоўнымі
вузамі, мусім стварыць адпаведныя ўмовы гаспадарчага i культурнага быту, задаволіць
мінімальныя патрэбы, магчымасць навучання дзяцей y польскай школе..."26
Прапаноўвалася распачаць інвеставанне ў развіццё шляхоў зносін, меліярацыі,
пераапрацоўкі сыравіны, a таксама асветы. Па распрацаванаму плану пашырэння
пачатковай адукацыі прадугледжвалася ў першыя 4 гады разгарнуць будаўніцтва
школаў i жылля для настаўнікаў. У прыватнасці, меркавалася ўзвесці школьныя
будынкі дзяржаўных гімназій y Брэсце, Лунінцы. "Дзяржаўная гімназія ў
Лунінцы цяпер знаходзіцца ў 3 чыгуначных будынках, непрыстасаваных да патрэб
установы i вельмі аддаленых адзін ад аднаго. Адзін з будынкаў нават аддалены
ад галоўнага гмаху чыгуначным пераездам..."27
Было запланавана ўзвядзенне гмахаў педагагічных ліцэяў y Брэсце, Пінску, будынка
папячыцельства Брэсцкай школьнай акругі i інш.
Пазіцыі польскіх школаў на Палессі ўзмацняліся праз дзейнасць культурна-асветніцкай
арганізацыі - Польскага школьнага таварыства (Polska Macierz Szkolna). Яна
займалася "распаўсюджваннем i падтрымкай асветы ў хрысціянскім i нацыянальным
духу". Дзеячы Польскага школьнага таварыства лічылі, што ў "нацыянальнай
асіміляцыі палешукоў менавіта кадры палескай інтэлігенцыі, што паходзіць з
вёскі i выхавана ў яе прымітыўных умовах паўсядзённнага побыту, могуць i павінны
выканаць асноўную ролю..."28
Таму гурткі PMS накіроўвалі сваю працу на ліквідацыю "бясшкольных акруг",
аднак адукацыю атрымлівалі пераважна дзеці асаднікаў і чыноўнікаў. Больш паспяхова
гурткі працавалі ў галіне пачатковай адукацыі. Колькасць пачатковых школаў
Таварыства ўзрасла з 13 у 1931/32 навучальным годзе да 115 у 1938/3929.
У асноўным гэта былі прыватныя школы 1-й ступені. Звичайна ў такіх 4-класных
школах працаваў адзін настаўнік.
Мясцовую адміністрацыю і польскія ўрады не задавальнялі тэмпы нацыянальна-культурнай
асіміляцыі Палесся. "Тэрыторыя Палесся має каласальнае значэнне з палітычна-нацыянальнага
пункту гледжання як клін паміж уплывам Беларусі і Украіны. Каланізацыя палешукоў
значна паскорыць вырашэнне пытання аб народнасці ў цэлым на прасторы паўночна-ўсходніх
зямель..."30 Таму прымаліся канкрэтныя
захады ў справе пашырэння паланізацыі заходнепалескага рэгіёна.
Напярэдадні верасня 1939 г. у Палескім ваяводстве з 1075 пачатковых школаў
1-й ступені было 811, 2-й - 170, 3-й - толькі 9431.
Даволі вялікім захоўваўся працэнт адсеву. 3-за дрэннага здароўя, аддаленасці
школаў, неабходнасці дапамагаць бацькам па гаспадарцы, матэрыяльнай незаможнасці
і іншых прычын у часткі вучняў былі дрэнныя вынікі вучобы. Фактычна няпольскіх
навучальных устаноў былі адзінкі. Уся адукацыйная сістэма ператварылася ў
фактар паланізацыі насельніцтва Палесся.
Літаратура: